ماده كمتر از سه و از آن بيشتر نيست
( 319 ) ماده در همهء قضايا يكى از سه چيز است و ممكن نيست كمتر و نه بيشتر از آن يافت شود و آنها وجوب و امكان و امتناع ميباشند .
زيرا جهات سهگانه اجزاء قضيهء منفصلة الحقيقهاى هستند كه نه ارتفاع هرسه ممكن است و نه اجتماع يكى با ديگرى از آنها جايز است و در هرموردى بيش از يكى يافت نميشود و ممكن نيست هيچ قضيهاى از هرسه خالى باشد .
قضيهء منفصلهء حقيقيه كه دليل اثبات و حصر جهات مىباشد از اين قرار است كه هرموضوعى را كه با محمول خود ملاحظه ميكنيم و اجتماع و اتحاد آنها را تصور مينمائيم يا اقتران و اتحاد آنها با يكديگر لازم و واجب است ( ماده اين قضيه وجوب مىباشد ) و يا اقتران و اتحاد آنها لازم نيست . و آنكه لازم نيست يا اقتضا دارد كه با محمول مقترن نگردد ( در اين مورد امتناع يافت مىشود ) و يا آنكه نه وجود محمول براى موضوع و نه عدمش لازم است . نه اقتضاء و نه امتناع از آن را دارد ( و اين صورت امكان است ) .
فرض چهارم آنست كه هم اقتضاء وجود محمول و هم اقتضاء عدم آن را داشته باشد و اين فرض محال است . زيرا اقتضاء دو امر متناقض عين تناقض است .
اينك بذكر اسامى و اقسام قضاياى ذهنى و لفظى كه در آنها توجه به ماده و ذكر جهت شده يا نشده است مىپردازيم .