( 47 ) هرچيزيكه بتوسط امر اعم يا اخص ملحق بموضوع گردد عرض غريب ناميده مىشود .
( 48 ) علوم از عوارض ذاتيه كه ذكر شد گفتگو ميكنند و اگر عرض غريب كه اعم يا اخص از موضوع است مورد بحث باشد براى علوم نظم و ترتيبى در كار نخواهد بود و لازم خواهد آمد كه مسائل هرعلمى در علم ديگر بحث شود . مثلا علم طب كه از عوارض بدن انسان گفتگو مىكند و بدن انسان از جهت جسميت قابل انقسام و از جهت حجم معروض امور هندسى و از جهت ماده سنگين است در صورتى كه اين عوارض كه اعم از بدن انسان است مربوط بعلم طب نيست .
( 48 / 2 ) در اينجا اشكالى هست كه مسائل هرعلمى از مطالب جزئى بحث مىكند و موضوع مسائل اخص از موضوع علم است و بنا بر اين در هرعلمى از عوارض غريبهء موضوع گفتگو مىشود . صاحب كتاب ما در مقدمه اسفار از اين اشكال جواب داده است كه عرضيكه اخص از موضوع است بر دو گونه است :
1 - عوارضيكه اخص از موضوع است و موضوع بمنزلهء جنس يا نوع است و بايد اولا تحصل نوعى يا تخصص صنفى حاصل نمايد و بعد از تحصل و تخصص صلاحيت معروضيت و اتصاف بعارض را پيدا كند . اين گونه عوارض عرض غريب هستند و در هيچ علمى از آنها گفتگو نميشود .
2 - عوارضيكه اخص از موضوع ميباشند ليكن محتاج بتخصص قبلى موضوع نيستند و عروض آنها موجب اولين تخصص موضوع
منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — صفحة 165
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
ص١٦٥