كلّى اجزاء خود را دربر دارد و چون لفظ بر معنى خود دلالت مىكند بالتبع بر اجزاء هم دلالت دارد .
( 14 / 8 ) 3 - دلالت لفظيه وضعيه التزاميه و آن دلالت لفظ بر آثار و لوازم معنى است و از اين جهت التزاميه ناميده مىشود كه هنگامى كه لفظ بر معنى خود بالاصاله دلالت مىكند بالتبع بر لوازم بيّن معنى هم دلالت خواهد داشت و از تصور معنى ذهن بلوازم آن انتقال خواهد يافت به شرط آنكه لازم بيّن باشد و لازم بيّن در بحث عوارض توضيح داده خواهد شد .
دلالت مطابقى هيچ شرطى جز وضع ندارد و هرگاه اطلاع به وضع لفظ براى معنى مخصوص حاصل شود دلالت مطابقى حاصل مىشود .
در دلالت تضمنيه و التزاميه وضع و عقل هردو دخالت دارند و هيچيك از اين دو دلالت بدون كمك وضع و عقل حاصل نميشوند زيرا اولا بايستى لفظ براى معنى مطابقى وضع شده باشد و بالاصاله بر همهء معنى خود دلالت كند و سپس بايستى عقل حكم كند كه جزء از كل و لازم از ملزوم جداشدنى نيست و از مجموع اين دو امر دلالت تضمنيه و التزاميه بتبع مطابقيه حاصل گردد . بنابراين دلالت تضمنيه و التزاميه بدون مطابقيه حاصل نميشوند بخلاف دلالت مطابقيه كه ممكن است بدون آن دو حاصل گردد زيرا گاهى ممكن است معنى بسيط و بدون جزء باشد در اين صورت دلالت تضمنيه وجود ندارد و هرگاه معنى لازم بيّن نداشته باشد در چنين صورتى دلالت مطابقيه هست و التزاميه نيست .
منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — صفحة 132
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
ص١٣٢