داشت . مهمترين مادهء غذايى رزمندگان خرما بود كه به عنوان جيرهء جنگى به آنها داده مىشد و اگر موجود بود ، در اثناى نبرد نيز براى تقويت لشكريان ، ميان آنها توزيع مىگرديد . آن حضرت هرگز آذوقه را انبار و ذخيره نمىكرد . از اين رو ، در بيشتر غزوهها ، بويژه غزوههايى كه در جاهاى دوردست انجام مىشد ، به دليل عدم وجود ما يحتاج كافى ، گرسنگى بر سپاه چيره مىگرديد . همين امر موجب مىشد كه فرماندهان در مصرف جيرهاى كه در اختيار داشتند ميانهرو و دورانديش باشند . جنگجويان نيز گاه ناچار بودند كه براى جبران كمبود غذاى مورد نياز از گوشت اسب و امثال آن استفاده كنند .
اما آشاميدنى يعنى آب پيوسته كمياب بود و به دليل كمى و نبود چاهها با دشوارى تهيه مىگرديد .
پيامبر خدا ( ص ) سلاح و ذخاير و وسائل نقليه - شتر و ديگر حيوانات - مورد نيازش را از طريق غنائم جنگى تأمين مىكرد . غنائم به دست آمده پس از خريد اسب و ديگر اقلام تداركاتى - كه رقم كوچكى را تشكيل مىداد - منبع عمدهء تأمين سلاح و آذوقه مورد نياز سپاه اسلام بود .
رسول خدا ( ص ) به ساقه ( مؤخّره ) سپاه و فرماندهى آن نيز اهتمام مىورزيد . ساقه كه پيوسته به دنبال سپاه مىآيد و در صورت داشتن امكانات ، آن را پشتيبانى مىكند ، به مفهوم جديد آن در سپاه اسلام وجود نداشت . ساقه كارها و مأموريتهايى مانند مداومت بر نگهبانى ، تداركات جزئى ، پرستارى مجروحان ، تخليه ميدان نبرد از كشتهشدگان و خاكسپارى آنان ، ارائه خدمات و انجام مراقبتهاى بهداشتى در هنگام استقرار سپاه با تعيين مكان مناسب و سالم و نيز تخليهء ميدان نبرد از مجروحان و انتقال آنان به مدينه را براى مداوا در چادرى كه در مسجد برپا شده بود ، برعهده داشت . ناگفته نماند كه در همهء اين مأموريتها خود فرمانده كل نيز آنان را يارى مىداد .
سپاه اسلام به رغم وجود دشوارىها و موانع تداركاتى و كمبود امكانات كمكرسانى ، بر دشمنان قدرتمند متعددى پيروز گرديد . دليل اين پيروزيها استفاده سپاه اسلام از تاكتيكهاى جنگى متناسب با اوضاع و احوال ، و نيز دارا بودن تجربه و آزمودگى برتر و استفاده مناسب از اين تجارب به مقتضاى شرايط گوناگون بود .
آيين نبرد در عصر پيامبر ( ص ) ( فارسي ) — صفحة 23
مساهمون: ضاهر وتر
ص٢٣