به مدت ده سال كه ابن تومرت در رأس آن بود هيچ رنگ ديگرى نگرفت . اين امامت منبع سلطهء دينى و سياسى بود و حكومت موحدى در اين عصر عبارت بود از يك حكومت تئوكرات يا حكومت دينى . امام را اصحاب دهگانهء نخستين او كه الجماعه ناميده مىشدند در كارها يارى مىدادند و در واقع مىتوان به آنان سمت وزارت داد .
اينان در مسائل مهم طرف مشورت او بودند ولى در كنار آنان افراد ديگرى هم بودند از مردان صاحب نفوذ كه امام در تدبير كارها به آنان مراجعه مىكرد . اينان بدانگونه كه ابن القطان خبر مىدهد از اهل خمسين بودند « 1 » مسائلى كه با اينان در ميان گذاشته مىشد اهميت كمترى داشت . سپس نوبت به اهل سبعين مىرسيد كه اينان در بحث در امور عادى شركت داده مىشدند .
چون المهدى بن تومرت در رمضان سال 524 ه / اوت سال 1130 چند ماه پس از هزيمت يارانش در جنگ بحيره درگذشت ، برگزيدهترين شاگردان او عبد المؤمن بن على به جايش نشست . با روى كار آمدن عبد المؤمن ستارهء دولت موحدى درخشيدن گرفت و موحدين مبارزه بر ضد مرابطين را از سر گرفتند تا به برافتادن دولت ايشان انجاميد . عبد المؤمن در ماه شوال سال 541 ه / 1147 م بر مراكش غلبه يافت . دولت موحدى بدينگونه سيادت خويش به كمال رسانيد و بر سراسر مغرب مستولى شد . در اين هنگام چارهاى نبود جز اينكه امامت موحدى به خلافت دنيوى بدل شود . هرچند كه امامت موحدى در سايهء اين تحول صفت دينى خود را از دست نداد . در واقع خليفه عبد المؤمن پديدآورندهء دولت بزرگ موحدى است . به دست او بود كه سلطهء موحدين در مغرب و افريقيه و اندلس بسط يافت و نيز در عهد او بود كه خلافت موحدى اندك اندك جاى امامت موحدى را گرفت . عبد المؤمن همهء آيينهاى امامت المهدى را و تعاليم او را رعايت مىكرد و نام او در خطبهها و مكاتبات رسمى با عنوان « الامام المعصوم ، المهدى المعلوم » مىآورد .
از اين پس مىتوانيم چهرهء نظام دولت موحدى را به گونهاى آشكار بنگريم و
هامش
( 1 ) . نظم الجمان ( نسخهء خطى ياد شده ) برگ 10 ب و 33 ب و نيز رجوع كنيد بههمين كتاب جلد سوم .