مهارت داشت . اخبار صالحين و صوفيه را نيك مىدانست و از ديگر علوم نصيبى وافر داشت . خوش مجلس و خوشبيان و شوخطبع و خندهرو و متواضع بود ، تملقگويى را خوش نمىداشت . به خود و مقامش مىباليد . اهل علم را دوست مىداشت و طالبان علم را يارى مىكرد . گشادهدست و كريم بود . در دوستى صادق بود و غمخوار دوستان . « 1 »
تأليفات قاضى عياض بسيار است . از آن جمله است : الشفاء بتعريف حقوق المصطفى كه مشهورترين كتب اوست و مشارق الانوار در تفسير غريب الحديث و كتاب التنبيهات و كتاب ترتيب المدارك و تقريب المسالك لمعرفة المالكيه و كتاب الاكمال و كتاب العيون السته فى اخبار سبته و غير آن از كتب دينى و لغت و تاريخ . قاضى عياض يكى از بزرگترين حفاظ مغرب و علماى عصر خود بود . مورخ بزرگ اندلسى شهاب الدين المقرى كتاب ازهار الرياض فى اخبار القاضى عياض را در معرفى او نوشته است . « 2 »
اكنون گروهى ديگر از فقها و محدثين را ذكر مىكنيم كه در دورهء مرابطين ظهور كردند و عصر موحدين را نيز درك نمودند .
از آن جمله است : محمد بن سليمان بن خلف النفزى از مردم شاطبه معروف به ابن بركه فقيه و آگاه از فتاوى بود . متون احاديث را از برداشت همچنين در شاطبه عضو شورا بود و به كفايت و ورع و زهد مشهور . در ماه جمادى الاول سال 553 ه درگذشت . « 3 »
ديگر ، احمد بن اسماعيل بن صاحب الصلاة ، از مردم باجه و از راويان حديث .
به هنگامى كه مسيحيان به شهر باجه حمله كردند در شب شنبه 22 ذو الحجهء سال 557 ه شهيد شد . « 4 »
هامش
( 1 ) . از كتاب فى التعريف بعياض برگ 7 - 14 . مخطوط مكتبة الكتانيه محفوظ در خزانهء كتب رباط شمارهء 553 .
( 2 ) . الصله ، شمارهء 975 . وفيات الاعيان ج 1 / ص 469 ، قلائد العقيان ص 222 - 226 .
الاحاطه ، مخطوط اسكوريال برگ شمارهء 350 .
( 3 ) . التكمله ( القاهره ) شماره 1343 .
( 4 ) . التكمله شمارهء 176 .