و دبيران اندلسى چه در وزارت و چه در دبيرى شيوه و اسلوب درخشان و بارزى داشتند و خواهيم ديد كه در سالهاى باقيمانده قرن ششم نويسندگان و متفكران اندلس در اين مضمار چگونه ظهور و بروز مىيافتهاند .
وزارت عبد المؤمن را كاتب ابو جعفر بن عطيه و سپس ابو محمد عبد السلام بن محمد الكومى و پس از او پسرش السيد ابو حفص بر عهده داشتند . و ابو العلاء ادريس بن ابراهيم بن جامع سمت معاونت او داشت . ابو العلاء بعد از عبد المؤمن در زمره كارگزاران خليفه جديد ابو يعقوب يوسف درآمد .
منصب قضاوت را دامادش ابو عمران موسى بن سليمان الضرير از مردم تينملل و از اصحاب خمسين و ابو الحجاج يوسف بن عمر برعهده داشتند . عبد المومن به امور مالياتى به نوعى خاص توجه داشت و براى تنظيم امور آن تحمل مشكلات فراوان نمود . مسئله فروض يا مالياتها كه درآمد حكومت موحدين را تشكيل مىداد از مسائل دقيقى بود كه عبد المؤمن با آن مواجه شده بود . محمد بن تومرت گرفتن مالياتها را يكى از گناهان مرابطين مىشمرد زيرا آن را غير شرعى مىدانست و مىگفت كتاب و سنت به حرمت آن حكم كردهاند . دولت موحدى نيز در آغاز نمىخواست از دستورهاى او سر برتابد و به همان زكات و عشريهها بسنده مىكرد . عبد المؤمن در نامهء خود كه در سال 547 براى مردم قسنطينه فرستاده آنان را به فرمانبردارى فراخوانده و تأكيد كرده است كه با آمدن كيش محمد بن تومرت مردم از پرداخت هرگونه باج و خراجى معاف شدهاند و از اين پس جز آنچه در سنت مجاز شمرده شده يعنى زكات و عشريهها چيزى از آنان گرفته نخواهد شد . البته ثروت عظيم مرابطين - در مغرب و اندلس - كه به خزاين موحدين سرازير شده بود و نيز غنايمى كه از دشمنان به هزيمت رفته حاصل مىشد ، ممكن بود هزينههاى جنگى وادارى اوليه را تأمين كند ، اما هنگامى كه دامنه لشكركشيها و فتوحات در مغرب و اندلس گسترش يافت و شمار سپاهيان روى به فزونى نهاد نياز به اموال ديگرى بود كه هزينه اين دولت عظيم را تكافؤ كند . عبد المؤمن در تلاش افتاد كه براى بدست آوردن اموال راه چارهاى بيابد . يكى از راههاى تحصيل اموال را صاحب روض القرطاس بيان مىكند كه عبد المؤمن فرمان داد بلاد افريقيه و مغرب را از برقه تا سوس اقصى به فرسخها و ميلها در طول و عرض مساحت كنند . آنگاه ثلث آن را در مقابل كوهها
تاريخ دولت اسلامى در اندلس ( فارسي ) — صفحة 419
مساهمون: عبد المحمد آيتى
ص٤١٩