و رودها و راهها و غير آن وضع كرد . و بر باقى خراج معين كرد . و هر قبيله ملزم شد كه سهم مالياتى خود را از كشته و مال بپردازد . بدينگونه سياست مالى موحدين از جمودى كه تعاليم ابن تومرت در آن پديد آورده بود برهيد و با تطور نيازهاى دولت چون هزينههاى نظامى و ادارى تطور يافت .
* * * از عبد المؤمن شانزده پسر بر جاى ماند : ابو يوسف يعقوب كه بعد از پدر به خلافت رسيد . ابو حفص عمر ، ابو عبد اللّه محمد مخلوع از ولايتعهدى ، ابو محمد عبد اللّه والى بجايه ، ابو سعيد عثمان والى غرناطه و قرطبه ، ابو على الحسن ، ابو على الحسين ، ابو الربيع سليمان ، ابو زكريا يحيى ، ابو ابراهيم اسماعيل ، ابو اسحاق ابراهيم ابو يوسف يعقوب ، ابو زيد عبد الرحمان ، ابو سليمان داود ، ابو موسى عيسى و ابو العباس احمد . همچنين از او دو دختر بر جاى ماند ، صفيه و عايشه . « 1 »
دو تن از مورخان ظاهر او را براى ما توصيف كردهاند . يكى ابن خلكان كه مىگويد « پيرى بود ميانه بالا ، با سرى بزرگ و چشمانى سياه و ريشى انبوه و دستانى بزرگ و زمخت و دندانهايى سفيد و بر گونه راستش خالى بود . » « 2 »
ابن ابى زرع صاحب روض القرطاس او را چنين وصف كرده است : « رنگى سفيد آميخته به سرخى داشت با چشمانى سياه و مويى مجعد و بالايى تمام . موى سرش انبوه بود و تا نرمه گوشش مىرسيد . ابروانش باريك و كشيده و بينىاش نه بزرگ و نه كوچك ، پهن و ريشى مستدير » . « 3 »
هامش
( 1 ) . ابن صاحب الصلاة المن بالامامه ، برگ 42 ب . ابن عذارى ، البيان المغرب ، بخش سوم ص 56 .
( 2 ) . ابن خلكان ، وفيات الاعيان ، ج 1 / ص 391 .
( 3 ) . ابن ابى زرع ، روض القرطاس ، ص 133 .