همچنين فتح بن خاقان در روايتى از برخى جهانگردانى كه آن ويرانهها را ديدهاند نقل مىكند كه الزهراء را رثايى دلگداز گفتهاند « 16 » .
خرابههاى شهر الزهراء تا قرن هفتم هجرى / سيزدهم ميلادى همچنان برجاى بود . شريف ادريسى در معجم جغرافيايى خود كه آن را در اواسط قرن ششم هجرى / اواخر قرن يازدهم ميلادى تأليف كرده است از مدينة الزهراء ياد مىكند و مىگويد ميان آن و قرطبه پنج ميل فاصله است « 17 » . همچنين ياقوت حموى در جغرافياى خود معجم البلدان كه در اوايل قرن هفتم هجرى تأليف شده از ويرانههاى الزهراء سخن گفته است . در سال 633 ه / 1236 م كه قرطبه به دست اسپانياييها افتاد ، دورهء شوربختى و فروپاشيدگى حكومت اسلامى اندلس فرارسيد . در آن دوره طومار حيات خلافت اسلامى اندلس پيچيده شد . هرچند قرطبه اهميت سياسى خود را از آغاز شورش و سقوط دولت اموى از دست داده بود ولى مدتى هيبت خلافت كهن را همچنان حفظ كرده بود . اما خرابههاى الزهراء پس از افتادن قرطبه به دست اسپانياييها تا چندى كه نمىتوان دقيقا مدتش را معلوم كرد هنوز برجاى بود . قرطبه نيز چون در سايهء فرمانروايى فرمانروايان جديد درآمد به سرعت همهء نشانههاى عصر اسلامى را از دست داد تا آنجا كه امروز از آن همه بناهاى اسلامى چيزى جز مسجد جامع آن باقى نمانده است .
اين مسجد به كليساى بزرگ تبديل شده ولى هنوز هم بسيارى از شكوه و رونق عصر اسلامى را حفظ كرده است .
* آرى اوصاف مدينة الزهراء و خاطرات فخامت درخشان آن در تاريخ اسپانياى باستانى مسلمانان مقام اول را داراست . دانشمندان اسپانيا از يك قرن پيش در تلاش كاوشند تا به كشف اسرار نهفتهء آن پردازند و بدينگونه بر اوضاع و احوال عصر خلافت در اندلس و نظامات ادارى و اجتماعى آن و تطور و تكامل هنر در يكى از اعصار تابناك آن آگاه شوند . حكومت اسپانيا هيئتهاى باستانشناسى را از آغاز قرن بيستم به كاوش
هامش
( 16 ) . رجوع كنيد به قلائد العقيان در ترجمهء حال معتمد بن عباد ، ص 10 .
( 17 ) . ادريسى ، نزهة المشتاق ( المختصر ) ، چاپ رم ، ص 193 .