پاك ساخت . ابن الخطيب علل اين حادثه را بيان مىكند و مىگويد : « سبب اين شكست جماعتى از سپاهيان بودند كه بر شوكت و جلالى كه خداوند نصيب الناصر لدين اللّه كرده بود حسد مىبردند و چنان كه بايد نيكخواهى نشان ندادند و به ناگاه روى در گريز نهادند و صفوف قتال را درهم ريختند » . سپس مىگويد كه عبد الرحمان الناصر تصميم گرفت كه اين خائنان را گوشمال دهد . كمى پيش از رسيدنش به قرطبه فرمان داد بر كنارههاى رود قرطبه دارها برپا كنند و چون به قرطبه رسيد قريب به سيصد تن از سواران را گرفت و بر دار كرد و منادى ندا درداد : « اين است جزاى كسى كه در اسلامش آميزهء كفر باشد و بر مسلمانان كيدورزد و صفوف جهاد را به هم زند . » « 37 »
پس از نبرد خندق عبد الرحمان الناصر ديگر خود به جنگ نرفت . امية بن اسحاق پس از اين حادثه از عبد الرحمان امان خواست . عبد الرحمان امانش داد و از گناهش بگذشت . سياست عبد الرحمان نسبت به دشمنان نيرومندش سياست گذشت و چشمپوشى بود . عبد الرحمان فديهء محمد بن هشام را پرداخت و او را پس از سه سال كه در زندانهاى ليون به سر آورد آزاد نمود . مسيحيان پس از پيروزى در جنگ خندق به كشمكش ميان خود پرداختند و به يك سلسله جنگهاى داخلى سرگرم شدند . عبد الرحمان نيز از اين فرصت استفاده كرده به اصلاح امور مملكت و تقويت آن پرداخت .
جنگهاى مسلمانان با اسپانياى مسيحى در سالهاى بعد نيز قطع نشد . در سال 329 ه / 941 م مسلمانان به اراضى ليون حمله كردند و در آنجا دست به كشتار و تاراج زدند . در سال 335 ه / 946 م عبد الرحمان الناصر مصمم شد كه مدينهء سالم « 38 » را كه دورترين شهر اندلس در شمال غربى و بر مرز ليون بود از نو بسازد و چون استحكامات شهر آماده شد آن را از مردان جنگى و سازوبرگ بينباشت . اين شهر در اثر جنگهاى پىدرپى خراب شده بود . حملات مسلمانان در سالهاى بعد به ليون ادامه يافت . در اواخر سال 339 ه / ژانويهء 950 م راميروى دوم پادشاه ليون درگذشت و جنگ داخلى ميان دو پسرش اردونيو و سانچو درگرفت . مسلمانان فرصت غنيمت شمرده بارها
هامش
( 37 ) . ابن الخطيب ، اعمال الاعلام ، ص 37 .
( 38 ) . به اسپانيايىilecanidaM. اين شهر منزل بنى سالم يكى از بطون قبيلهء مصموده از قبايل بربر بوده است . رجوع كنيد به ابن حزم ، جمهرة انساب العرب ( القاهره ) ، ص 461 .