و شمار بزرگى از خاندانهاى اصيل كه از حيث ثروت و اصل و نسب ممتاز بودند در آنجا مىزيستند . با آنكه ميان اين عناصر در بيشتر مواقع عوامل جدايى و سرپيچى از حكومت قرطبه پديد مىآمد ، ولى اشبيليه همچنان در آرامش مىزيست و مدتها سر به فرمان داشت . چون عربها در عهد امير عبد اللّه بن محمد سر به شورش برداشتند طوفان اضطراب و اغتشاش بر اشبيليه وزيدن گرفت و عوامل آشوب در آنجا نيز سرايت نمود و چند تن از زعما كه چشم به رياست دوخته بودند بر صحنهء حوادث ظاهر شدند . بنى عبده و بنى حجاج و بنى خلدون در اين روزها از بزرگترين خاندانهاى عربى اشبيليه به شمار مىآمدند . اما بنى عبده ، بسيارى از دولتمردان و سرداران از ميان آنان برخاسته بودند . زعيمشان امية بن عبد الغافر بن ابى عبده بود . امية بن عبد الغافر از وجوه قوم و از مقربان حكومت قرطبه بود . و اما بنى حجاج ، نسب به لخم مىرسانيدند و از سوى مادر نيز به ملوك گوت . رئيس خاندانشان در اين هنگام عبد اللّه بن حجاج و برادرش ابراهيم بودند . اما بنى خلدون به اعراب يمانى در حضرموت نسب مىرسانيدند . مورخ فيلسوف ابن خلدون از اين خاندان بود . رئيس خاندان در اين ايام كريب بن عثمان بن خلدون و برادرش خالد بودند . در كنار اين خاندانهاى اصيل عربى خاندانهاى نيرومند و توانگرى از مولدين بودند . رقابت ميان عربها و مولدين در رياست از مهمترين علل پريشانى جامعهء آن روز اندلس بود . رياست در اشبيليه از قديم در خاندان ابى عبده بود ، زيرا جد ايشان ابو عبده از سوى عبد الرحمان الداخل والى اشبيليه بود . نوهء او امية بن عبد الغافر نيز در اين ايام كه از آن سخن مىگوييم امارت اشبيليه داشت . امير عبد اللّه پسر خود محمد را نزد اميه فرستاد تا ضمن يارى او در امر حكومت بر شهر روش حكمفرمايى را از او بياموزد . در سال 276 ه / 889 م بنى خلدون نخستين گروهى بودند كه در اشبيليه علم مخالفت برافراشتند . زعيم ايشان كريب بن عثمان بن خلدون ياران و همپيمانان خود از بربر كه هواى شورش و افروختن آتش منازعه ميان عربها داشتند ، خروج كرد . كريب بن عثمان با ابن مروان جليقى كه در بطليوس قيام كرده بود همپيمان شد . كريب و يارانش در حوالى اشبيليه دست به اغتشاش زدند و راهها را بريدند ، ولى به چيزى از شهر دست نيافتند سپس مولدين بر ضد عربهاى يمانى قيام كردند ، زيرا يكى از بزرگانشان كشته شده بود . بنى حجاج نيز در همان وقت به جنبش آمدند .
اميه از عاقبت كار بيمناك شد و كسى را برگماشت تا رهبر ايشان عبد اللّه
تاريخ دولت اسلامى در اندلس ( فارسي ) — صفحة 358
مساهمون: عبد المحمد آيتى
ص٣٥٨