خسارت لشكر اسلام در نوع خود خسارتى بزرگ بود . نمونهء آن كشته شدن عبد الرحمان و جمع بسيارى از زعماى لشكر و سرداران اوست ، بلكه كشته شدن عبد الرحمان خود خسارت بزرگى بود . عبد الرحمان بهترين واليان اندلس بود و بزرگترين سردار مسلمان در غرب . او تنها مردى بود كه به نيروى هيبت و قوت سجاياى اخلاقى خود توانست در اسپانيا ميان مسلمانان وحدت كلمه ايجاد كند .
مسلما كشته شدن چنين سردارى در چنين موقعيت حساسى براى نشر اسلام در اروپا مانع بزرگى بود « 25 »
ناقدان جديد به اين رويارويى اسلام و مسيحيت اهميت بسيار دادهاند و پيرامون آن قلمفرسايى كردهاند و از آثار و عواقب آن در تغيير سرنوشت مسيحيت و امم غرب و در نتيجه در سرنوشت تاريخ همهء عالم ، سخن گفتهاند . اينك پارهاى از اقوال بزرگترين مورخان و متفكران غرب را در اينجا مىآوريم :
ادوارد گيبون مىگويد : « حوادث اين جنگ اجداد بريتانيايى و همسايگان گاليايى ( فرانسوى ) ما را از يوغ مدنى و دينى قرآن رهانيد و عظمت روم را حفظ كرد و بردگى قسطنطينيه را به تأخير افگند و مسيحيت را توان و يارى بخشيد و دشمنانش را دستخوش تفرقه و سستى كرد . » « 26 » مورخ ديگر آرنولد مىگويد : « گاه چنين موقعيتهاى وحشتناكى پيش مىآيد و انسانيت را نجات مىدهد و در طول قرنها سعادت او را تضمين مىنمايد . » « 27 » سر ادوارد كريزى مىگويد : « پيروزى شگرف شارل مارتل بر عرب در سال 732 سدى بر راه فتوحات عرب در غرب اروپا بود . اين پيروزى مسيحيت را از اسلام برهانيد و بقاياى تمدن قديم و بذر تمدن جديد را حفظ كرد و تفوق ديرسالهء امم هند و اروپايى را بر امم سامى به اثبات رسانيد . » « 28 » فون شلگل آنجا كه از اسلام و امپراتورى عرب سخن مىگويد ، گويد
هامش
( 25 ) . رجوع كنيد به دايرة المعارفelyaBتحت عنوانemaredbA. در آنجا نيز روايات فرنگان را در باب كسرت خسارات عرب نفى مىكند . در اين دايرة المعارف تعليقات و ملاحظات مفيدى از پارهاى از مورخين فرانسوى نقل شده كه همه در رد ارقامى است كه نويسندگان غربى دادهاند . همچنين رجوع كنيد به797 . p . I . V . dibi : ettessiV moDآنجا كه روايات مسيحيان را زير ضربههاى انتقاد مىگيرد .
( 26 ) .. IIL . hC - eripmE namoR( 27 ) .. htlaewnommoC namoR eht fo yrotsiH( 28 ) .. dlroW eht fo selttaB evisiceD