و بيان اين كه چگونه پسران يك پدر و مادرند ( 1 ) را در أخبار مستفيضه فرمودهاند از آن جمله بعد از اين حديث ، جابر از آن حضرت پرسيده كه فدايت شوم بسا اوقات ، من محزون مىشوم بدون اين كه مصيبتى يا سبب حزن ديگرى بر من نازل شود به حدّى كه اهل و عيال و دوست من از روى من آن حزن را مىفهمند ! . حضرت فرمود : « نعم يا جابر انّ الله خلق المؤمنين من طينة الجنان و اجرى فيهم من ريح روحه فلذلك المؤمن اخو المؤمن لأبيه و أمّه » ( 2 ) .
يعنى : بلى اى جابر به درستى كه خداوند آفريده است مؤمنان را از قطعهاى ( 3 ) از گل بهشت ( 4 ) و جارى كرده است در ايشان از بوى نسيم بهشت . پس از اين جهت ، مؤمن برادر مؤمن است از پدر و مادر .
يعنى آدمى مركَّب است از بدن و روح . و بدن همگى مؤمنين كه از طينت بهشت و روحشان نيز از نسيم بهشت [ است ] . پس روح به منزله پدر است در تربيت . و طينت به منزلهء مادر است در قبول تربيت .
و اگر روح ، به ضمّ راء خوانده شود هم چنان كه نيز بعضى احتمال دادهاند ضمير وى راجع مىشود به خداوند ( 5 ) پس معنى وى بالاتر از آن
شرح
( 1 ) كذا في النسخ ، و الأولى أن يقول : و بيان اين را كه چگونه پسران يك پدر و مادرند در اخبار آه ، أو المتّهم فكري القاصر . محسن
( 2 ) و در خبر آخر ( على حده خ ل ) « المؤمن أخو المؤمن أبوه النور و أمّه الرحمه » . شرح
( 3 ) لفظ قطعه زائد است نسبت به ترجمه حديث كه تحت اللفظ ترجمه شود ، مگر اين كه مصنّف ره تأويلا آن را ذكر نموده باشد . لمحرّره عبد الرحيم .
( 4 ) اين فقره از حديث فهميده نمىشود . شرح
( 5 ) يعنى نه به بهشت ، چنانچه در قرائت اوّلى به بهشت راجع مىشد . و بودن معنى در اين تقدير بالاتر از تقدير اوّلى از جهت اين است كه معنى در اين جا نظير معنى در قول خداى تعالى مىشود كه فرموده * ( [ فَنَفَخْنا فِيه مِنْ رُوحِنا ] ) * سوره تحريم آيه 66 و