كرد ؛ به اينصورت : 1 . مدخل ، 2 . مقولات ، 3 . عبارت ، 4 . قياس ، 5 . برهان ، 6 . جدل ، 7 . سفسطه ، 8 . خطابه ، 9 . شعر .
چنانكه مشاهده مىشود ، در اين ترتيب ، برهان فنّ پنجم است ؛ و اگر مدخل را ، كه بار نخست پس از ارسطو ، فرفوريوس شاگرد فلوطين تحت عنوان ايساگوگه ( و در ميان مسلمانان ، ايساغوجى ) نوشت و به مجموعهء منطق افزود ، كنار بگذاريم ، برهان در ترتيب مذكور - كه استاد علامه آن را به ارسطو نسبت مىدهد - فنّ چهارم محسوب مىشود .
امّا از ميان آثار موجود ارسطو ، تنها شش رساله تحت عنوان رسالههاى به اصطلاح منطقى دستهبندى مىشوند : مقولات ، دربارهء عبارت ، تحليلات اولى ، تحليلات ثانوى ، جدل ، ردّ مغالطات . از اين ميان ، مقولات و دربارهء عبارت را ، همانگونه كه « راس » خاطر نشان كرده است ( ديويد راس ، ارسطو ، ترجمهء مهدى قوام صفرى ، انتشارات فكر روز ، 1377 ، ص 48 ) ، « مىتوان مباحث مقدماتى دانست » ، زيرا « به ترتيب دربارهء لفظ و قضيه بحث مىكنند » . خود ارسطو اين مجموعهء ششتايى را نه تنها منطق نناميده ، بلكه هيچ اسم ديگرى بر اين مجموعه نگذاشته است ؛ او مطالعات مربوط به استدلال را « علم تحليل » ناميده است ( فن خطابه ، 1359 ب 10 ) . اسكندر افروديسى بود كه نخستين بار آموزهء منطقى را ارگانون ( يعنى ابزار و آلت ) ناميد . بعد در سدهء ششم ميلادى بود كه لفظ ارگانون به مجموعهء شش رسالهء منطقى ارسطو اطلاق شد . مفسران يونانى ارسطو شعر و خطابه را هرگز جزو مجموعهء منطقى به حساب نياوردهاند ، امّا در سنّت اسلامى ، آنها جزو منطق محسوب شدهاند . آنچه در منطق اسلامى فنّ شعر ناميده مىشود ، در نظام فكرى ارسطو بيشتر به معناى هنرهاى سودمند و زيبا ، و مخصوصا به معناى آن دسته از هنرهاى زيباست كه تقليد از راه صدا در آنها نقش زيادى دارد .
برهان ( فارسى ) — صفحة 186
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٨٦