حيلتگرى روباهان مكار را ، نه تكيهگاهى هستيد كه بر شما تكيه توان زد و نه پناهگاهى كه به شما پناه توان جست .
اى كسانىكه تنهايتان در كنار هم است و دلهايتان از هم پراكنده ! نه دعوت آنكه شما را فراخواند سربلندى يافت و نه دل آنكه با شما مماشات كرد آسود . از پس من در كنار كدامين پيشوا پيكار مىكنيد و در پى از كف دادن خانهء خود كدامين خانه را پاس مىداريد ؟ « 1 »
او با اين وصف در پايان جنگ و در شرايطى كه مردم او را وانهادند بسيار اندوهگين و خشمگين بود .
گفت : [ پرسيدند : ] حافظه چيست ؟
گفت : همان كه عربها آن را عقل نامند . نه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله او را از چيزى آگاهاند مگر اين كه آن را به ذهن سپرد ، نه چيزى بر او نازل شد مگر اينكه آن را فراآموخت و نه چيزى از شگفتىهاى آسمان به زمين فرود آمد مگر اينكه دربارهاش پرسيد تا جايى كه اين آيه در شأن او نازل شد :
وَ تَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ
« 2 » .
روزى به حضور پيامبر صلّى اللّه عليه و آله روانه شد . چون به در سراى او رسيد فرشتگان بر او سلام مىدادند و او همچنان ايستاد تا آنان كار خويش را به پايان رساندند . سپس بر پيامبر صلّى اللّه عليه و آله درآمد و گفت : اى پيامبر خدا ، چهارصد و اندى فرشته بر تو سلام كردند ! پرسيد : تو از كجا آگاهى يافتى ؟
گفت : من زبان همهء آنها را فراگرفتم ؛ هريك به زبانى جز زبان آن ديگرى بر تو سلام
هامش
- فضا - كوهى در تهامه است كه به فراوانى شيران نامور شده است . اما محقق الاختصاص « شرى » را از نواحى مجاور فرات دانسته كه جنگلها و دشتها دارد و شيران در آن بسيارند .
« شرى » و « شراء » نام جايى در نجد ، كوهى در نزديكى مكه جايى در سرزمين بنى سليم نيز دانسته شده است .
بنگريد به : معجم البلدان ، ج 3 ، ص 330 ؛ معجم ما استعجم ، ج 3 ، ص 785 ؛ لسان العرب ، ج 14 ، ص 431 - م .
( 1 ) . اين خطبه در منابع مختلف نقل شده است . از آن جمله بنگريد به : نهج البلاغه ، خ 29 ؛ الغارات ، ج 1 ، ص 36 و ج 2 ، ص 483 ؛ الامامة و السياسه ، ج 1 ، ص 171 ؛ دعائم الاسلام ، ج 1 ، ص 391 ؛ شرح الاخبار ، ج 2 ، ص 73 ؛ الارشاد ، ج 1 ، ص 274 ، 280 ؛ تاريخ الامم و الملوك ، ج 4 ، ص 67 ؛ انساب الاشراف ، ص 380 ؛ الاحتجاج ، ج 1 ، ص 255 ؛ شرح نهج البلاغه ، ج 2 ، ص 194 ؛ بحار الانوار ، ج 40 ، ص 109 ، ج 41 ، ص 317 ، ج 74 ، ص 338 ؛ نهج السعاده ، ج 2 ، ص 517 - م .
( 2 ) . حاقه / 12 : و گوشهاى شنوا آن را نگاه دارد .