يحصل من تدريجيّ آخر ، هو من مقولة أن يفعل أو أن ينفعل .
و أمّا نفس سلوكه التدريجيّ - أي خروجه من القوّة إلى الفعل ، سواء كان في جانب الفاعل أو في جانب المنفعل - فهو عين الحركة لا غير . فقد ثبت نحو ثبوتهما في الخارج ، و عرضيّتهما » ، انتهى . ( ج 4 ، ص 225 )
و أمّا الإشكال في وجود المقولتين بأنّ تأثير المؤثّر يمتنع أن يكون وصفا ثبوتيّا زائدا على ذات المؤثّر ، و إلّا افتقر إلى تأثير آخر في ذلك التأثير ، و ننقل الكلام إليه ،
شرح
مىباشد .
اما نفس تغيير تدريجى آن ، يعنى خارج شدنش از قوه به سوى فعل ، خواه در طرف فاعل و خواه در طرف منفعل ، همان حركت است نه چيز ديگر . بيان فوق هم نحوهء وجود اين دو مقوله در خارج را و هم عرضى بودن آنها را به اثبات مىرساند [ زيرا نشان مىدهد كه وجود اين دو مقوله يك وجود تدريجى است كه استقلالى از خود ندارد بلكه نياز به موضوعى دارد كه بر آن عارض گردد . ] » « 1 »
مناقشه در وجود خارجى مقولهء « ان يفعل » و « ان ينفعل »
نسبت به وجود خارجى مقولهء « ان يفعل » و « ان ينفعل » اشكال شده است به اينكه تأثير عامل مؤثر نمىتواند يك وصف ثبوتى زايد بر ذات آن عامل مؤثر باشد ، زيرا اگر تأثير وجودى زايد بر وجود مؤثر داشته باشد ، خودش پديدهاى خواهد بود كه [ در وجود و تحققش ] نيازمند به تأثير ديگرى مىباشد ، و آنگاه نقل كلام به آن تأثير دوم مىكنيم [ و مىگوييم به مقتضاى فرض ، آن تأثير هم يك پديدهء جداگانهاى است و لذا در وجودش نياز به تأثير ديگرى دارد ، و به همين ترتيب سؤال تكرار مىشود ] و در زنجيرهء تأثيرها تسلسل روى مىدهد ، درحالىكه تأثير موردنظر محصور بين دو حاصر است : يكى مؤثر و ديگرى متأثر . [ و بطلان تسلسل در آنجا كه حلقات آن محصور بين دو حاصر است از ساير موارد روشنتر است و نياز به اقامهء دليل ندارد . ]هامش
( 1 ) . اسفار ، ج 4 ، ص 225 .