و الامتناع بالغير كضرورة عدم الممكن الّتي تلحقه من ناحية عدم علّته .
و الإمكان بالذات كون الشيء في حدّ ذاته - مع قطع النظر عن جميع ما عداه - مسلوبة عنه ضرورة الوجود و ضرورة العدم .
و أمّا الإمكان بالغير فممتنع ، كما تقدّمت الإشارة إليه . و ذلك لأنّه لو لحق الشيء إمكان بالغير من علّة مقتضية من خارج ، لكان الشيء في حدّ نفسه - مع قطع النظر
شرح
وجوب بالغير : مانند ضرورتى كه موجود ممكن از ناحيهء علت تامهاش دريافت كرده و بدان متصف مىگردد . [ علت تامهء وجود شىء ، وجود آن شىء را ضرورى و تخلفناپذير مىسازد ؛ و آنگاه آن را ايجاد مىكند ، زيرا تا وجود شىء به حدّ وجوب و ضرورت نرسد آن شىء موجود نمىشود . پس هر ممكن موجودى واجب بالغير مىباشد . ]
امتناع بالذات : مانند ضرورت عدم و نيستى براى محالات ذاتى كه ذاتا غير قابل تحقق هستند . [ البته محالات ذاتى ، حقيقتا ذاتى ندارند ، بلكه ذاتى براى آنها فرض مىشود . ] مانند : اجتماع نقيضين ، ارتفاع نقيضين و سلب شىء از خودش .
امتناع بالغير : مانند ضرورت عدم براى ممكن معدوم ، [ ممكن معدوم ، عدمش ضرورى است و اين ضرورت را ] از ناحيهء نبود علت تامهء وجودش دريافت كرده و بدان متصف مىگردد .
امكان بالذات : آن است كه شىء در مقام ذات و با قطعنظر از هر چيز ديگرى ، نه ضرورت وجود داشته باشد و نه ضرورت عدم . [ و چنانكه گذشت ، تمام ماهيات اين چنيناند . يعنى ذاتا نه اقتضاى وجود دارند و نه اقتضاى عدم . ]