ترجمه
حركت تقسيماتى دارد كه منشأ آن ، انقسام امور ششگانهاى است كه ذات حركت به آنها تعلق مىگيرد . شرح آن چنين است .
1 و 2 - به لحاظ مبدأ و منتها اقسامى نظير : حركت از مكان فلانى به فلان مكان و از رنگ خاصى به رنگ ديگر و حركت گياه از اندازهاى به اندازهء ديگر .
3 - به لحاظ موضوع اقسامى نظير : حركت نبات ، حركت حيوان و حركت انسان .
4 - به لحاظ مقولهاى كه حركت در آن واقع مىشود ؛ مانند : حركت در كيف ، حركت در كم و حركت در وضع .
5 - به لحاظ زمان ؛ مانند : حركت شبانه ، حركت روزانه ، حركت تابستانى و حركت زمستانى .
6 - به لحاظ فاعل نظير : حركت طبيعى ، حركت قسرى و حركت ارادى ؛ حركت عرضى نيز به نحوى به اين اقسام ملحق مىشود . پيدايش اين اقسام به اين صورت است كه فاعل يا آگاهى و اراده به فعل خود دارد يا ندارد . در فرض اول فاعل ، نفسانى و حركتش ، حركت نفسانى است ؛ نظير : حركات ارادى انسان و حيوان و در فرض دوم ، حركت يا برخاسته از خود فاعل است ، بدون دخالت عامل خارجى و يا در اثر قهر و غلبهء عامل خارجى ، وادار بر حركت شده است . در صورت اول فاعل ، طبيعى و حركت نيز حركت طبيعى خواهد بود و در صورت دوم فاعل ، قاسر و حركت ، قسرى مىباشد ؛ مانند سنگ پرتاب شده به بالا .
شرح و تفسير
توضيحى در بارهء انقسام حركت به اعتبار فاعل آن
با ملاحظهء حركاتى كه از اجسام سر مىزند ، خواهيم ديد اين حركات گاهى از روى علم و شعور و اراده و اختيار سر مىزند و گاهى بدون علم و ارادهء فاعل از آن