سيطرهء تركها كه عبّاسيان آنها را به عنوان مزدورانى براى حفاظت از تاج و تخت خويش و مقابله با خشم عرب به استخدام گرفته بودند از يك سو و برگزيدن ايرانيان و برتر شمردن آنها از ديگران از ديگر سو ، با گذشت زمان به مشكلى بزرگ براى حكومت عبّاسى مبدل شد . زيرا سپاه تركان مزدور چه بسا از جريانات سياسى و فرهنگى خاصّى متأثر مىشدند و جناح خود را بر ضدّ جريان ديگر كمك مىكردند و به تبع همين امر عليه خليفه اقدام به كودتاى نظامى مىكردند . در اين ميان البته وجود رهبرانى كه پشتيبان و مؤيد جناح علوى بودهاند ، هيچ بعيد نيست چنان كه برخى از شواهد تاريخى نيز بر اين امر دلالت دارند .
در اينجا قانون سياسى مشهورى وجود دارد كه مىگويد : هر گاه نظام در سر كوب و اختناق فرو رود ، مردم را به هوسرانى و گنهكارى بيشتر سوق مىدهد تا بلكه مردم بدين وسيله از زندگى پر مرارت خويش كه با آن مواجهند غفلت ورزند .
زمامداران عبّاسى نيز همين قانون را از روزهاى آغازين حكمروايى شان به كار بستند . داستانهاى هزار و يك شب و اخبار كاخهاى آكنده از اسباب كامروايى وپستى ، گواه همين مسأله مىتواند باشد .
هر اندازه كه زمان سپرى مىشد و سركوب مردم وجدايى خلفاى عباسى از تودهها فزونى مىگرفت ، در لذّات و خوشگذرانيها بيشتر فرو مىرفتند ، تا آنجا كه در روزگار روى كار آمدن متوكّل هرزگى و عيّاشى به اوج خود رسيده بود .
مجالس او بسيار پر آوازهاند تا آنجا كه مورخان گفتهاند كه وى صاحب پنج هزار كنيزك بود كه گفته مىشود با همه آنها همبستر شده بود و يكى از غلامانش مىگفت : اگر متوكّل به قتل نرسيده بود به خاطر كثرت جماع ، چندان عمر
هدايتگران راه نور ، زندگينامه چهارده معصوم (ع) (فارسى) — صفحة 917
مساهمون: شريعت
ص٩١٧