امام حسن عليه السلام در چنين شرايط دشوارى چه مىتوانست بكند ؟ آيا با سپاهيان خود بايد مانند معاويه رفتار مىكرد ، اموال مسلمانان را به آنها بذل و بخشش مىكرد و هر كس را كه از خود گريزان ديد با عسل زهر آلود از ميان مىبرد ، يا آنكه روش پدرش را پيش مىگرفت هر چند كه اين امر حكومت او را با سختيها و دشواريها مواجه سازد ؟
آنحضرت از حكومت دست شست ، چرا كه پى برد كه حكومت نمىتواند وسيلهاى پاك براى تحقّق بخشيدن به اهداف و ارزشهاى رسالت باشد . او وسيلهاى بهتر از حكومت يافت و آن پيوستن به صفوف مخالفان و دميدن دوبارهء روح مكتب در امّت از طريق پرورش رهبران و نشر افكار و رهبرى مؤمنان راستين مخالف با حكومت و توسعهء مبارزهء مخالفان بود .
3 - شرطهاى صلح نامهاى كه امام عليه السلام بر معاويه املا كرد و آنها را معيار سلامت حكومت دانست خود گواه آن است كه آنحضرت در انديشهء طرح نقشهاى براى رويايى با اوضاع فاسد بوده است ، امّا با به كارگيرى وسايل ديگرى جز ابزار حكومت . در برخى از موارد اين صلح نامه آمده است :
1 - معاويه بايد به كتاب خدا و سنّت پيامبرش و روش جانشينان صالح آنحضرت حكومت كند .
2 - معاوية بن ابى سفيان نبايد كسى را پس از خود به عنوان جانشين معرفى و تعيين كند ، بلكه تعيين خليفه پس از وى بر عهدهء شوراى مسلمانان است .
3 - مردم در هر كجا كه باشند يا در شام و يا در عراق يا در حجاز و يا در يمن بايد در امن و امان به سر برند .
4 - ياران و پيروان على و اموال و زنان و فرزندانشان بايد از هرگونه تعرض مصون باشند .
5 - معاويه نبايد عليه حسن بن على و برادرش حسين و نيز ديگر افراد
هدايتگران راه نور ، زندگينامه چهارده معصوم (ع) (فارسى) — صفحة 360
مساهمون: شريعت
ص٣٦٠