از حملهء ناگهانى مسلمانان برضد روميان را در دل آنان كاشت ، به سوى مدينه بازگشت كرد .
حجة الوداع . . . تعيين رهبرى
در سال دهم هجرى پيامبر تصميم گرفت به حج رود . مسلمانان كه از تصميم پيامبر آگاهى يافته بودند ، از هر كران به سوى آنحضرت شتافتند .
چون تعدادشان به اندازهء كافى رسيد ، پيامبر به همراه ايشان به سوى مكّه به حركت در آمد . در اين سال بود كه پيامبر كيفيت به جاى آوردن حج اسلامى را به مسلمانان آموخت زيرا مشركان در سال گذشته ( نهم هجرى ) پيامبر و يارانش را از اجراى مراسم حج بازداشته بودند . چون پيامبر مناسك حج را به پايان برد ، و خطبهاى درميان مسلمانان ايراد كرد كه حاوى تعاليم دينى و اخلاقى بود ، سپس عزم بازگشت به مدينه كرد .
چه بسا برخى از ياران آنحضرت كه وى را در اين سفر مقدّس همراهى مىكردند ، به آشكار مظاهر نگرانى و اضطراب را هر لحظه در چهرهء وى مشاهده مىنمودند . گوياپيامبر مىخواست رازى را آشكار كند كه از آن مىترسيد ، يا در انتظار فرصتى مناسب براى مطرح كردن آن بود .
اين حج ، آخرين حجى بود كه پيامبر به جاى آورد . از اين رو آن را « حجة الوداع » نام نهادند . بديهى است كه پيامبر بخواهد در اين حج همهء چيزهايى را كه به مصالح مسلمانان و امور سياسى و دينى آنان مربوط