در اواخر سدهء شانزدهم ميلادى تبريز به اشغال عثمانيان درآمد و هفده سال در اين وضعيت باقى ماند . اين مسئله ضربهاى سنگين بر حيات اقتصادى شهر وارد كرد . در اوايل سدهء هفدهم تبريز به قلمرو صفويان تبديل شد . حاكميت مركزى ايران تقويت گرديد . شاه عباس اصلاحاتى را انجام داد و امنيتى درازمدت ( اگر حملهء عثمانيان را به تبريز در 1044 ق . [ 1635 م . ] در نظر نگيريم ) برقرار شد . نيروى كار افزايش يافت و در نتيجه شرايط مناسبى براى پيشرفت اقتصاد تبريز به وجود آمد . در سالهاى 1049 - 1091 ق . ( 1640 - 1680 م . ) صنعت و تجارت در تبريز بسيار ترقى كرد . تبريز در اين دوره به مركز مهم تجارى و صنعتى آذربايجان و مشرق زمين تبديل شد .
مىتوان گفت كه تبريز در صحنهء تجارت داخلى و خارجى قلب ايران در آذربايجان بود . علت اساسى اين مسئله قرار داشتن تبريز بر سر راه كاروانى و مركزيت آن در تجارت ابريشم ميان شرق و غرب بود . شاهان صفوى با در نظر گرفتن موقعيت استراتژيك شهر و دفاع جانانهء مردم در برابر عثمانيان ، پس از آنكه شهر از اشغال آزاد شد ، مردم را از ماليات ديوانى چند ساله معاف كردند .
بحران اقتصادى كه سالهاى آخر سدهء هفدهم ميلادى مشرق زمين را در برگرفت ، نمىتوانست بر حيات اقتصادى تبريز بىتأثير باشد . بهويژه ضعيف شدن حكومت صفوى ، تغيير راه كاروانرو اصلى ، پايين آمدن كيفيت ابريشم ، افزايش مقدار ماليات و مكلفيات و خطرات موجود در جادهها مانع پيشرفت تجارت و صنعت تبريز شد . با اين حال از نظر تجارى و صنعتى در اواخر سدهء هفدهم و اوايل سدهء هجدهم ميلادى تبريز جلوتر از اصفهان بود . تبريز در ميان شهرهاى ايران از نظر رشد اقتصادى رتبهء اول داشت .
4 . در دورهء مورد بحث ، صنعت در تبريز بسيار ترقى كرد . توليد سلاحهاى سرد و گرم ، بافندگى ، زرگرى ، توليد محصولات مسى و رنگرزى و . . . پيشرفت بسيار داشت . تبريز در اواسط سدهء پانزدهم ميلادى در توليد توپ و در اواسط سدهء شانزدهم ميلادى در ساخت تفنگ شهر اول آذربايجان بود . استادان ماهرى در عرصهء ساخت سلاحهاى گرم و سرد مشغول فعاليت بودند . منسوجات تبريز علاوه بر تأمين نياز داخلى به كشورهاى خارجى نيز صادر مىشد .
تجارت به نسبت صنعت موقعيت برترى داشت . تجارت ابريشم خام جايگاه مهمى در بازرگانى داخلى و خارجى به خود اختصاص داد . تجارت در پيشرفت اقتصاد تبريز نقش واسطه داشت .
اين مسئله پس از لغو ماليات تمغا در 1066 ق . ( 1656 م . ) بيشتر نمايان شد . تبريز از سه راه روسيه ، تركيه و اصفهان - هرمز كشورهاى شرق را به غرب متصل مىكرد . اين شهر به مركز
تاريخ پانصد ساله تبريز ( فارسى ) — صفحة 251
مساهمون: سيد آقا عون اللهى
ص٢٥١