( اميد و ) آرزو به غير خدا :
كسى كه ؛ در معانى ( و ريزهكارىها و نكات ) اين سوره ، تأمّل كند ! و بفهمد كه ؛ نعمت سرشار عالم هستى - تماما - از مولى سبحانه ! است . و او ، مستحقّ ستايش نعمتهاى بيكران است ! و او است ، پروردگار جهانهاى ( بيشمار ) ! . و همهء آفريدگان ، در تمام نشآت ، رهين پرورش و تربيت وىاند ! - از او ، آغاز شده و به او برميگردند ! - و أشياء ، همگى براى او است ! آسمان و زمين و آنچه در آنها موجود و پراكنده است - ساكن و متحرّك ! - و همهء عوالم ، تماما ، در قبضهء او است ! پادشاهى و ملك او ، همه را دربردارد و مشيّتش آنها را دربرميگيرد ! و از ( جريان ) أمرش متصرّف و دگرگون ميشوند ! و بتدبيرش زيرورو ميگردند ! و ( بداند كه ؛ ) از ( جلوات ) أمرش براى آنان بهرهاى نيست ! مگر آنچه ؛ از حكم و قضايش صادر شده ! و از خير ( و بركت ) سهمى ندارند ! جز آنچه عطا كرده است ! و ( بداند كه ؛ ) حقيقة ! خداى تعالى ! همان ولىّ آن نعم سرشار است ! و بر همگان [ در دو جهان ] ، رحمان ! و بويژه ؛ بمؤمنين ، در دو جهان ، رحيم ! . و او است كه ؛ بر خلقش ، نعمتهاى ظاهر و باطن را گسترش داده ! از اينرو ؛ حمد و سپاس ، ويژهء او است ، تبارك و تعالى ! . و اينست معنى : ربوبيّت أحدى ! و قيّوميّت أزلى ! و ملك أعظم ! - كه در فاتحه ، به آن تصريح شده - ( هرگاه ؛ اين حقايق را بداند ، ) بر او ، مجال و فرصتى نمىماند كه ؛ [ اميد و آرزو به غير خدا ] نشان دهد ! . مآلا ؛ مييابد كه ؛ آفريدگان ، بندگان عاجز ! و نيازمند ! و مربوباند ! . چنان كه ؛ در
[ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ]
تعبير مىشود . و با آن ، درد [ اميد و آرزو به غير خدا ] را معالجه مىكند ! و در اميد و پيوند به غير خدا ، وجهى نمىبيند ! . و در نفس خويش ، بهيچكس إقبال و گرايش نمىيابد ! .
چگونه به غير خدا ، إظهار اميد كند ، درحاليكه ؛ خيرات ( و بركات ) - تماما - بدست او است . و چگونه ؛ به غير خدا ، آرزو نشان دهد ، درحاليكه ؛ [ خلق و أمر ] ، إختصاص به او دارند ! .
ريا و شهرتطلبى ! :
هرگاه ؛ بندهء ( واقعى ! ) در اين سورهء شريف ، دقّت و وارسى كند ! و بداند كه مولى سبحانه ! است كه او را در جهان و مراتب سيرش بسوى خود ، تربيت مىكند ، و سرانجامش به او منتهى ميگردد . و او است ، مالك آغاز و انجامش ! و براى او است ، خلق و أمر ! و او است ، [ رحمن و رحيم ] ! و هرچه در وجود و هستى ، جلوهگر است از عطا و نعمت و رحمت او است ! و هرگاه ؛ با كلمهء حصر
[ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ] ،
إقرار و إعتراف كند كه ؛ همگان ، بندهء حقّ جلّ جلالهاند ! و او است ، إله و معبود و مرجع كمك و إستمداد ! از اين راه و بدينوسيله ؛ خودش را از مرض ( ويرانگر ) ريا و شهرتطلبى ، درمان خواهد كرد ! و مسلّما ؛ رگ و ريشهء آن را از دلش ريشهكن خواهد كرد ! و قلب و سينهاش را به صلاح ! و عملش را به خلوص ، پيوند خواهد داد ! و كسى را در بندگى و عبادت پروردگارش شريك نخواهد گرفت ! .
زيرا ؛ تعريف ريا و شهرتطلبى ! همان ؛ إرادهكردن بندگان ، با طاعت خدا ! و طلب منزلت و مقام ، در دل مردم است ! - با إرائهء صفات و خصال نيك ، بخاطر حرص و آز دنيا ، كه آمال و هدفشان قرار گرفته است ! - اين مرض نابودكننده ! از بدگمانى إنسان ، بمولى ، ريشه ميگيرد ! و آن ، شرك ( جلىّ و خفى ) است ! كه ؛ با حقيقت معارف إلهى و معانى بزرگ اين سوره ، ناسازگار است . و بعد از شناسائى و معرفت حقتعالى ! - كه او