باينكه ؛ نعم فراوان بندگان ، [ جميعا ] - كه قابل شماره نيست - تنها ، از مولى سبحانه ! است . و او [ چنان كه فطرة مييابى ] غايت و هدف مبادى إلهى ! ( و پايان هرآغازى ) است ! نتيجهء معارف دين است و فرع وقوف و آگاهى بر أصول ! و آخرين دعا و درخواست متألّهين است ! چنان كه خدا فرمود :
« و آخرين دعا و درخواستشان ؛
[ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ ] *
است . » « 1 »
و امّا ؛ ثناء :
تعريف و حدّثنا ، ياد او جلّ جلاله است ! بصفات و أفعال جمال و جلالش ! ( ياد همان دلارامى ! ) كه مدحش در ميان است .
بنابراين ؛ ستايش منعم - كه برتر از هرگونه ستايش است ! - مستلزم درك و آگهى ! از صفات او است .
آگهى و إطّلاع بر آنچه كه ؛ از مبدأ أعلى سرچشمه ميگيرد . از قبيل أفعال نيك او ، و هرآنچه ؛ از فضل و رحمت بيدريغش بر بندگان خود ، إفاضه مىكند ! و اين آگهى ، متضمّن معرفت و آشنائى با صفات رحمت و عنايت و لطف و كرم و عطوفت و بخشش و رزق و آفرينش ! و سوق بمرگ و حيات ! و ديگر جلوات جلال و إكرام او است .
و امّا ؛ تمجيد و عبوديّت :
تمجيد ، قرين شدن شرافت ( و عظمت ) ذات ! بحسن فعال او است « 2 » . و نيازمنديش بمعرفت و شناسائى [ صفات ذات و صفات فعل ] ، از آن چيزهائى است كه ؛ پنهان و پوشيده نيست . چنان كه ؛ [ إقرار و إعتراف بكرنش عبوديّت و بندگى ! إظهار فقر و نياز بدرگاه ذات پروردگار ! ، كمك خواستن از پيشگاه مقدّس و متعاليش ! كه بر عهدهء نفس ( إنسان ) است ! ، إحراز موقعيّت و مقام سائلين و گدايان آستان او ! ، هدايتخواهى از ذات أقدس او ! ، قرار و آرامش و إعتراف به صراط مستقيم او ! - صراطى كه به آن ، بر شهداء و أنبياء و پيامبران و صلحا ، إنعام فرموده است ! - دورى از راه غضبشدگان و گمراهان : ] تماما مستلزم إذعان و إعتراف بهدفهاى عالى ! ( و گرايش ) و إعتقاد ( و يقين ) بمطالب فراوان است ! و انبوهى از مسائل دين را متضمّن ! ! .
پس ؛ چنان كه قرآن ، محتويات اين مجموعهء چهارگانه را - مشروحا - دربردارد ، همچنين فاتحه ، نمونه و خلاصهء آن مجموعه را دربردارد ! - در سراسرش همه چيز قرآن ، يافت مىشود ! - .
از سوى ديگر :
آنچه در سراسر قرآن ، وجود دارد از سه حال ، بيرون نيست :
بخشى ؛ ويژهء مولى سبحانه است ! كه صفات ذات و فعلش را بيان مىكند ، و آنچه به دو منتهى است - از آغاز و فرجام - روشن ميسازد .
و بخشى دگر ؛ ويژهء بندگان است ! و آن ؛ توضيح فروع دين و تكاليف شرعى و وظايف عبادتكنندگان ، و راهيابى و هدايتخواهى بذات أقدس او ، و تمسّك بولايت و إطاعت أولو الأمر است ! .
و بخش سوّم ؛ بين خدا و بندگان ، مشترك است .
سورهء فاتحه - نيز - چنين وضعى دارد :
هامش
( 1 ) -« وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ »يونس ، آيه 10
( 2 ) - فعال ، جمع فعل است .