و امّا ؛ وجه سوّم :
[ يهود و نصارى ] ، در صف [ غضبشدگان ] باشند ! و ناصبىها و شككنندگان - كه در رديف مخالفاند ! - از گمراهان ، بشمار آيند .
قسمت أوّل ، بقرينهء گفتار خداى تعالى ! است ، كه فرمود :
« و كسانى كه ؛ در خدا ( و دين خدا ) - بعد از إجابت ( فطرت سالم ) ، - جدل و إحتجاج كنند ؛ ( دليل و ) حجّت آنها ، نزد پروردگارشان ، پوچ و نابود است ! !
و بر آنها ، غضبى است ! !
و بر ايشان ، عذاب دشوارى است ! ! » « 1 »
جدلكنندگان در خدا ( و دين خدا ) ، به [ يهود و نصارى ] ، تفسير شده است . « 2 »
و قسمت دوّم ، بقرينهء گفتار خداى تعالى ! است ، كه فرمود :
« البتّه ! پروردگارت ، به آنكه ؛ از راهش گمراه شده - هم او - داناتر است . » « 3 »
در اين آيه ، از طريق شيعه و سنّى ، وارد است كه ؛ براستى ! گمراهان ، همان گروهىاند كه ؛ بأمير المؤمنين عليه السّلام ، دشنام دادند ! و گفتند : بوسيله او - هرآينه - محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ، در آشوب و فتنه افتاد ! . و خدا
« ن وَ الْقَلَمِ »
را نازل كرد . « 4 »
اين ، گوشهء مهمّى از جامعيّت [ فاتحهء شريف ] ، در علوم قرآن است ! كه پر از مسائل مهمّ و رؤوس مطالب است ! . و آن - چنان كه مىبينيد - دروس عالى و برجسته ! از كتاب ( مقدّس ) را هويدا ميسازد ! و فصول فراوانى از معارف إلهى را آشكار مىكند ! و نمايانگر مباحث سرشارى از فرهنگ و علوم دينى مترقّى است ! كه در قرآن عظيم ، بتفصيل بيان شده است .
از اينرو ، شايسته است كه ؛ مولى سبحانه ! بر پيامبر أعظم خويش ، به اين سوره ، منّت گزارد و مستقلّا يادآورى كند ! .
از موارد مشترك قرآن كريم و اين سوره :
براستى ؛ مركز تجمّع فرهنگ و معارف إلهى ، همان [ تمجيد و عبوديّت ، و حمد و ثناى ] خداوند است . و هريك از اينها - كه مبانى علوم و ريشهء دروس دين را دربردارد - جز ، با انبوهى از معالم و دانش و بينش مهمّ و قابل توجّهى ! تمام نميشود .
امّا ؛ حمد : آن ، فرع شناسائى و معرفت ذات أقدس إلهى ! و نعمتهاى ( بيكران ) او است ، و ( براى هيچ كسى ) ميسّر نشود ، مگر اينكه ؛ يكدل و يكسو ، بذات لا يزال او ، پناهنده گردد ! و بحقيقت توحيد و يگانگى برسد ! . و بدون عرفان وسعت نعمش ! و بدون إعتراف ( بحقيقت ويژهاى ! ) ستايش او ، تمام نشود . إعتراف
هامش
( 1 ) -« وَ الَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ عَلَيْهِمْ غَضَبٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ . »شورى ، آيه 16
( 2 ) - مجمع البيان ، جلد 5 ، صفحه 26 .
( 3 ) -« إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ »نحل ، آيه 125
( 4 ) - سورهء قلم ، آيه 2 . اين حديث را [ طبرسى ] در مجمع البيان ، جلد 5 ، صفحه 333 آورده است :