پايان آنها را از نظر بلندى و ارتفاع توصيف كرده و فرموده است :
تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ إِلَيْهِ
؛ فرشتگان و جبرئيل بالا مىروند ، جبرئيل عليه السّلام را به سبب حرمتى كه در پيشگاه خدا دارد ، جداى از ديگر فرشتگان ذكر كرده است و تنها اوست كه به عرش خدا و محلّ نزول اوامرش بالا مىرود .
فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ
؛ در روزى كه مدّتش به اندازهء پنجاه هزار سال است كه مردم مىشمارند و آن از پايينترين [ نقطهء ] زمينها تا بالاى آسمان هفتم است ولى در آيهء :
فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ
؛ از زمين تا آسمان دنيا پانصد سال [ در بالا رفتن ] و از آسمان دنيا تا زمين پانصد سال [ در پايين آمدن ] ، يعنى اگر انسان اين اندازه مسافتى را كه فرشتگان در يك روز مىپيمايند بخواهد طى كند اين اندازه [ هزار سال ] طول مىكشد و اين مفاد قول مجاهد است .
گفته شده : « فى يوم » متعلّق به ( واقع ) [ مقدّر ] است ، يعنى در روزى طولانى واقع مىشود كه مقدارش پنجاه هزار سال از سالهاى شماست و آن روز قيامت است و در طولانى بودن آن چند وجه است :
1 - چون براى كافران روز سختى است طولانى مىباشد .
2 - يا در حقيقت روزى است طولانى .
3 - بعضى گفتهاند : در روز قيامت پنجاه محلّ است كه هر محلّى هزار سال طول مىكشد و مقدار آن براى مؤمن فقط به اندازه فاصلهء ميان ظهر و عصر است .
4 - امام صادق عليه السّلام فرمود : اگر غير از خدا ديگرى عهدهدار حساب [ در آن روز ] شود پنجاه هزار سال بايد در آن بايستند پيش از آن كه از حساب فارغ شوند ولى خداوند سبحان در يك ساعت از حساب بندگان فارغ مىشود « 1 » . و نيز آن حضرت فرمود : آن روز به نصف نمىرسد تا اهل بهشت در بهشت و دوزخيان در دوزخ
هامش
( 1 ) - و
روى عن الصادق عليه السّلام انّه قال : لو ولّى الحساب غير اللَّه تعالى لمكثوا فيه خمسين الف سنة من قبل ان يفرغوا ، و اللَّه سبحانه تعالى يفرغ من ذلك فى ساعة .