آورد تا اعلام دارد كه تمام نعمتها و كارهاى نيك او از رحمتى صادر شده كه تمام آفريدگانش را شامل است « الرّحمن » مبتداست و فعلهاى بعد از آن با ضميرهايشان ، خبرهاى پياپى هستند و علّت خالى بودن اين فعلها از حرف عطف اين است كه به روش شمردن آمده و مقدّم بر هر چيز نعمت دين را كه مهمترين نعمتهاست بر شمرده و در ميان نعمتها پس از دين عالى ترين درجهء آنها را كه تعليم و فرو فرستادن قرآن است مقدّم داشته چون قرآن از نظر درجه بزرگترين وحى خداوند و دليل درستى كتابهاى الهى است .
خَلَقَ الْإِنْسانَ
؛ را از آن نظر در آخر نعمتها آورده تا اعلام دارد كه علّت آفريدن او اين است كه وحى الهى را بداند و آنچه انسان به سبب آن آفريده شده بر خود انسان مقدّم است ، سپس آنچه را موجب امتياز انسان از ديگر حيوانات مىشود يعنى بيان را ذكر فرموده كه از باطن انسان خبر مىدهد ، بعضى گفتهاند : انسان حضرت آدم عليه السّلام است و مقصود از بيان تمام لغتها و نام تمام اشياست ، گفته شده :
مقصود از انسان حضرت محمّد صلّى اللَّه عليه و آله و بيان وقايع گذشته و آينده است .
از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده كه بيان ، اسم اعظم است كه خدا به وسيلهء آن هر چيزى را آموخته است « 1 » .
الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبانٍ
؛ خورشيد و ماه با حسابى معلوم و اندازهاى برابر در برجها و منزلهايى حركت مىكنند و در اين حركت براى مردم سودهاى فراوانى است از جمله علم به سالها و حساب آنهاست .
وَ النَّجْمُ
؛ گياهى است مانند سبزيجات بدون ساقه كه از زمين مىرويد .
وَ الشَّجَرُ
؛ شجر گياهى است كه ساقه دارد و مقصود از سجود آنها اطاعتشان از چيزى است كه براى آن آفريده شدهاند ، يا چيزهايى است در آنها كه دلالت بر
هامش
( 1 ) -
عن الصادق عليه السّلام : البيان ، الاسم الاعظم الّذى علم به كل شيء .