مختلف است زندگى نيكوكاران همراه با بندگى و بدكاران همراه با گناه است و نيكوكاران را در حال مرگ به رحمت و رسيدن به خشنودى و پاداش خدا مژده مىدهند و بدكاران در حال مرگ از رحمت خدا نااميد و به خشم خدا و كيفر خدا مىرسند ، و گفتهاند معناى جمله انكار برابرى آن دو گروه در مرگ است چنان كه در زندگى با هم برابر بودند چرا كه زندگى بدكاران و نيكوكاران از نظر روزى و تندرستى برابر است و تنها در مرگ با هم فرق دارند و گفتهاند
« مَحْياهُمْ وَ مَماتُهُمْ »
سخنى است مستأنف و به اين معناست كه زندگى و مرگ بدكاران و نيكوكاران برابر است و هر گروه بر طبق زندگى خود مىميرند .
« و لتجزى » عطف بر « بالحق » است چرا كه در آن معنى تعليل است ، يا عطف بر معللى است كه حذف شده و تقدير جمله و خلق اللَّه السموات و الارض است تا بر قدرت خدا دلالت كند ، و هر نفسى پاداش داده شود .
أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ
؛ يعنى خواسته خود را معبود خويش برگزيده است و از آن فرمان برد و آنچه هواى نفس او را بدان فرا مىخواند پيروى مىكند .
وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ
؛ يعنى لطف خدا را از او برداشته و هدايت او را ترك كرده و مىداند هواى نفس نفعى و لطفى به حال او ندارد ، يا راههاى هدايت را مىداند و بر انواع لطفها احاطه دارد با اين حال هدايت نمىشود پس چه كسى او را هدايت مىكند پس از اين كه خدا گمراهش كرده است .
نَمُوتُ وَ نَحْيا
؛ يعنى ما مىميريم و اولادمان زنده مىمانند يا بعضى از ما مىميرند و بعضى زنده مىمانند يا مرگ و زندگى هر دو به ما مىرسد و مقصودشان زندگى در دنيا و مرگ بعد از آن است و جز آن حياتى نيست .
وَ ما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ
؛ يعنى جز ( گذشت ) روزان و شبان چيزى ما را نمىميراند آنها هر پديدهء تازهاى را به روزگار نسبت مىدادند و آن را در هلاك كردن اشخاص مؤثر مىدانستند و گفتار معصوم عليه السلام مربوط به همين مورد است كه فرمود : به دهر بد