سكون « هاء » در كلمات و هو ، فهو و لهو نيكوتر است ، زيرا در اين قرائت حرف ( واو - فاء - لام ) به تنهايى تلفّظ نمىشود [ كه ثقيل است ] بنا بر اين حرف منفصل ( ميم ) به حرف متّصل تشبيه شده است .
أَيْنَ شُرَكائِيَ
، خداوند ، بنا بر گمان و عقيدهء مشركان ، فرمود : « شركائى » ، و اين نوعى استهزاء و تمسخر است . فعل زعم از افعال دو مفعولى است و هر دو مفعول آن در اين جا حذف شده و در تقدير چنين بوده است : الّذى كنتم تزعمونهم شركائى ، هر چند حذف يكى از دو مفعول جايز نيست ولى حذف هر دو مفعول با هم جايز است .
قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنا
، مقصود از كسانى كه عذاب بر آنها محقّق شده يا شياطينند و يا بزرگان و پيشوايان گمراهان و مشركان . و معناى عبارت
« حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ »
اين است كه وعدهء عذابى كه خداوند داده ، بر آنها لازم و واجب مىشود و آن وعدهء عذاب اين است كه فرموده :
لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ
، « البتّه از كافران جنّ و انس دوزخ را پر سازيم » ( هود / 119 ، سجده / 13 ) .
لفظ « هؤلاء » مبتداء و عبارت
الَّذِينَ أَغْوَيْنا
صفت آن است و ضميرى كه به موصول برمىگردد حذف شده است و عبارت « أغويناهم » خبر مبتداست و حرف « كاف » در لفظ « كما » صفت مصدرى است كه حذف شده است و تقدير عبارت چنين است : أغويناهم فغووا غيا مثل ما غوينا و مقصود اين است كه آنها به اختيار و ميل خود گمراه شدند مانند ما كه به اختيار خود گمراه شديم ، زيرا ما آنها را با زور و جبر ، گمراه نكرديم بلكه اين كار با خواهش و تمنّا و وسوسه بوده است .
تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ
، از آنها و از كفرى كه اختيار كردهاند به تو بيزارى مىجوييم .
ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ
، آنها ما را عبادت نمىكردند ، بلكه ، هواهاى نفسانى خود را پرستش و از شهوات و آرزوهاى خود پيروى مىكردند .
علّت اين كه دو جملهء
« تَبَرَّأْنا . . . »
و
« ما كانُوا . . . »
بدون حرف عطف ذكر شده اين