قالُوا أَ جِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ
؛ اين كه براى ما آوردهاى ، حق و جدّى است يا مسخره و بازى ؟
سؤال بت پرستان از ابراهيم به اين دليل بود كه او آنها را گمراه مىشمرد ولى آنان گمراهى خود را بعيد مىدانستند .
الَّذِي فَطَرَهُنَّ
؛ مرجع ضمير ، « سماوات و ارض » يا « تماثيل » مىباشد .
« تاللّه » « تا » بدل از « واو » است كه آن نيز ، عوض از « با » مىباشد و در « تا » معناى تعجّب نيز وجود دارد گويا ابراهيم عليه السّلام از اين كه درهم شكستن بتها به دست او واقع شود تعجّب مىكند ، زيرا اين كار در زمان حكومت نمرود مستكبر سركش ، بسيار سخت بلكه غير ممكن شمرده مىشد .
قتاده مىگويد : ابراهيم اين حرف را پيش خود و پنهان از قومش گفت .
فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً
؛ روايت شده است كه بت پرستان به مناسبت عيدى كه داشتند آن روز از خانه بيرون رفته بودند ، حضرت ابراهيم عليه السّلام رفت و تمام بتهاى آنان را قطعه قطعه كرد ، « جذاذ » : ( به ضم جيم ) تكهها و قطعهها از مادهء « جذ » به معناى قطعه قطعه كردن ، يعنى همهء بتها را با تبرى كه در دست داشت درهم شكست تا جايى كه بجز بت بزرگ هيچ بتى باقى نماند و تبر را به گردن بت بزرگ ، آويزان ساخت . « جذاذا » ( با كسر جيم ) جمع جذيذ نيز خوانده شده است . « 1 » ابراهيم بت بزرگ را باقى گذاشت زيرا مىدانست كه بت پرستان ( وقتى اين صحنه را مشاهده كنند ) تنها او را « 2 » هدف خواهند گرفت چون شنيده بودند كه او از دين آنها بد مىگفته و خدايان آنها را به باد مسخره مىگرفته است و ابراهيم
هامش
( 1 ) - ظاهرا تنها كسايى كه چنين قرائت كرده است : استاد گرجى ، نقل از ص 429 كتاب سبعهء ابن مجاهد .
( 2 ) - بسيارى از مفسّران گفتهاند مرجع ضمير در يرجعوا اليه ، ابراهيم است و بعضى هم گفتهاند مراد بت بزرگ ، امّا معناى اول بهتر است . تفسير نمونه ، پاورقى ، ص 433 ج 13 .