عن محارم الله . ) * و لهذا به ورع و تقوا و طهارت از گناه ، زياد اهميت داده شده .
ثانياً بايد ببينيم منشأ سياه دلى چيست ؟ چطور مىشود كه آدمى سياه دل مىشود كه وعظ و عامل روحى ديگر بىاثر مىماند ؟ آيا مردم سياه دل از مادر سياه دل مىزايند ؟ كه شك نيست كه عامل وراثت بىتأثير نيست ، سياه نژادى در سياه دلى تأثير دارد ولى تنها او نيست . يكى از عوامل مؤثر در سياه دلى ، سياه كارى است . اعمال سياه ، دل را سياه مىكند * ( ( كلا بل ران على قلوبهم ما كانوا يكسبون ) ) * ، مخصوصاً در مورد حرام خوارى از قبيل مال رشوه و ربا و دزدى تصريح شده . سيدالشهدا به مردم كوفه مىفرمايد : * ( فقد ملئت بطونكم من الحرام . ) * به هرحال اعمال سياه و تاريك و شقاوت آلود ، روح را تاريك مىكند . يكى ديگر ، محيط سياه و تاريك است كه روح را تاريك و سياه مىكند . رفيق و معاشر سياه ، خيابان سياه ، ادارهء سياه ، مناظر سياه ، سخنان سياه ، دل را سياه مىكند .
به عنبر فروشان اگر بگذرى
شود جامهء تو همه عنبرى
اگر بگذرى سوى انگشتگر
از او جز سياهى نيابى دگر
ديگر ، تعليمات و تلقينات سياه است كتابهاى سياه و نطقهاى سياه و مقاله و روزنامه هاى سياه و فيلمهاى سياه است كه روح را سياه مىكند . ديگر ، مظالم و واردات سياه است كه روح را سياه مىكند . يكى از آثار ظلم اين است كه در مظلوم توليد عقدهء روحى مىكند و روح را آمادهء شقاوت مىكند ، در روح او كانون زهر و مسموميت ايجاد مىكند و او به نوبهء خود در صدد اين برمىآيد كه زهر و سم خود را در جايى خالى كند . در دعاست : * ( و اجعل ثارنا على من ظلمنا ) * ( 1 ) و به تعبير ديگر ظلم توليد كينه مىكند و اين كينه و حس
هامش
( 1 ) رجوع شود به بحث ظلم و آثار آن ، دفتر 89 يا دفتر 90 .
رجوع شود به ورقه هاى توبه ( اثر گناه ) .