يعنى زبان بر دل و دل بر ايمان تأثير دارد معكوسِ آن مطلبى كه معروف است كه ايمان بر دل و دل بر زبان تأثير دارد . در حقيقت ، اين بيان ، اصل تأثير متقابل در روحيات [ را ] ذكر مىكند . بعضى گمان مىكردند كه در طبيعت ، بعضى قوا فقط فاعلهاند و بعضى فقط منفعله .
ولى دانشمندان ثابت كردند كه همهء اجزاء طبيعت ، هم فاعلهاند و هم منفعله . همينطور است در امور روحى ابتدا آدمى خيال مىكند كه ايمان صد درصد نيرويى است قاهر بر روح و زبان صد درصد ابزارى است تحت تأثير روح ولى حقيقت اينطور نيست . اگر روح آشفته و بيمار باشد ايمان هم كج مىشود ، آميخته به تعصب و قساوت مىشود ، همان طورى كه جنگها و خونريزيهايى كج ايمانىها و تعصبها به پا كردهاند .
اين حديث مىگويد در عمل بايد تمرين كرد تا روح راست شود و به عبارت ديگر مدرسهء عمل بهترين مدرسهء اخلاق و تهذيب نفس است ، خصوصاً اگر جنبهء تمرين و ممارست مثبت يا منفى و ترك داشته باشد .
قلب ، سياه دلى و سياه روزى
اين شعر سعدى را همه مىخوانيم و هميشه مصداق داشته و شايد براى هميشه هم مصداق داشته باشد ، مىگويد :
بر سيه دل چه سود خواندن وعظ
نرود ميخ آهنين بر سنگ
اولًا نه تنها اين است كه خواندن وعظ بر سيه دل اثر ندارد ، بسيارى از داروهاى ديگر هم بىاثر است . هر عمل و عبادتى دارويى است براى دل ، اما در دل سياه اثر ندارد . لهذا رسول اكرم در جواب على عليه السلام كه سؤال كرد : * ( ما افضل الاعمال فى هذا الشهر ؟ ) * فرمود : * ( الورع