صادق » . زيرا در گذشته نزديك بر خلاف گذشته دور موضوع سخنرانيها غالباً امور نظرى و بحثى و مجادلات كلامى بود نه موضوعات عملى واجتماعى و ما به الابتلاء زندگى عمومى ، و به عبارت ديگر علم در آسمان بود نه در زمين ، كه گفتهاند حكمت در آسمان بود و سقراط آن را از آسمان به زمين آورد . انصاف اين است كه از اين جهت تحولى پيدا شده ، تحولى عمومى و كم كم خطبا و گويندگان اصالت فايده را در خطابه هاى خود در نظر مىگيرند و به بحثهاى مفيد عملى مىپردازند و به مسائل روز دينى و مابه الابتلاهاى روز مسلمانان مىپردازند ، و خود همين « كانون » اگر نگويم اولين مركز ، مىتوانم بگويم از اولين مراكز اين جنبشهاست و مىتوانم بگويم كه بهترين مركز اين جنبشهاست و مطلبى است كه مورد گواه همه اهل خبرت و بصيرت است .
1 . اين جمله [ يعنى جنبشهاى جديد دينى ] موضوعى است كه محمولش ذكر نشده و به اصطلاح مركب ناقص است . محمول اين جمله ممكن است . . . . ( 1 ) 2 . جنبشهاى اسلامى بايد جامع الاطراف باشد ، همان طورى كه در سخنرانيهاى « مقايسه نهضت امام حسين با ساير نهضتهاى جهان » گفتم ، بايد عميق باشد .
3 . در اسلام عنصر تحريك و جنبش و قيام هست . عده اى ، از جنبه هاى محرك و نشاطآور و زندگى بخش قرآن و نهج البلاغه غافلند ، توجهشان تنها به جنبه موعظه و تسكين و قيام عليه هواى نفس است .
4 . لنين گفته دين ترياك اجتماع است . دينى كه او ديده همانطور است ، ولى نه دينى كه پيغمبران آوردهاند .
هامش
( 1 ) [ در نسخه اصل دستنويس جمله به صورت ناقص آمده است . ]