زعموا ان المادة قبل الصورة و الجنس قبل الفصل و لانظام للعالم قبل نظامه و ماهيته الممكن قبل وجوده . . . فمنهم من جعل الهيولى وجوداً قبل الصورة ثم البسها الفاعل كسوة الصورة اما ابتداء او لداع دعاه اليه كما ظنه بعض عامة القدماء فقال : ان شيئاً كالنفس وقع له فلتة ان اشتغل بتدبير الهيولى و تصويرها فلم يحسن التدبير و التصوير فتداركها البارى فاحسن تصويرها .
و منهم من قال : ان هذه الاشياء كانت فى الازل تتحرك لطباعها حركة غير منتظمة فاعانها البارى طبيعتها فاخرجها من لانظام الى نظام . و منهم قال : ان القديم هو الظلمة او الهاوية او خلأ غير متناه لم يزل ساكناً ثم حرك . و منهم من قال بالخليط الذى يقول به انكساغورس .
بايد رابطه بين مقدمه و نتيجه ، مغيى و غايت معلوم گردد كه چقدر متفاوت مىشود طرز جهان بينى به واسطهء اصل غائى .
ب . بنا بر اينكه نظامى باشد آيا عالم يك واحد است ، يعنى اينقدر پيوستگى دارد كه حكم يك پيكر را دارد و اجزاى عالم اعضاى يك اندام مىباشند يا كثرت واقعى در كار است ؟
اگر وحدت است آيا صرفاً وحدت ماشينى است يا وحدت حياتى و ارگانى است ؟ آن وقت تكليف دعا و استجابت و بدا روشن مىشود . رجوع شود به صحيفه دعاى . . . فلاسفه بحثى دارند تحت عنوان « فى وحدة إله العالم » .
ج . در عين قول به اصل علت غائى ، باز فرق است بين اينكه كسى به نظام تكامل معتقد باشد يا نباشد . اصل تكامل از شعب و شؤون اصل علت غائى است و عالم را عظيمتر مىنماياند .
د . از نظر كمال و نقص و يا حكيمانه بودن و نبودن ه . از نظر خوبى و بدى ، خير و شر . آيا هستى بهتر است يا نيستى ؟ منطق خيام و ابوالعلاء و نقشى از حافظ .
و . از نظر زنده و مرده بودن و اينكه اصل ممات است در عالم و
يادداشتهاى استاد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 429
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٢٩