عدل حديث معروف نبوى آمده است : * ( الملك يبقى مع الكفر و لايبقى مع الظلم ) * . در آيهء كريمهء قرآن آمده است : * ( و ما كان ربك ليهلك القرى بظلم ) * ( اى بشرك ) * ( و اهلها مصلحون ) * ( أى و اهلها مصلحون فيما بينهم ) .
ج . ابتكار تغيير اجتماع در دست افراد است كه خود را تغيير دهند ( * ( ان الله لايغير ما بقوم . . . ) . ) * ط . تغيير اخلاق و روحيه مقدم است بر تغييرات اجتماعى و اقتصادى و به منزلهء علت است نه معلول : * ( ان الله لا يغير ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم . ) * ى . نقش ملأ و مترفين در فساد ، اينكه صلاح از پايين به بالا سرايت مىكند و فساد از بالا به پايين مىريزد ، آنچنانكه ما در مقدمهء جلد اول داستان راستان گفتهايم .
يا . روح تقليد از نياكان و از كبرا در بشر يب . محرك تاريخ و اينكه اسلام براى اخلاق و شخصيتهاى معنوى اصالت و استقلال در تغيير تاريخ قائل است ( ر . ك :
شمارهء « يه » و ورقه هاى « يادداشت جهان بينى اسلامى » . ) يج . لازمهء وحدت حقيقى اجتماع اين است كه خود اجتماع ذى حق باشد و به طريق اولى صاحب حيثيت باشد و بتواند مالك شود ، كما اينكه لازمهء استقلال فرد اين است كه حق اختصاصى فرد از او سلب نشود . مسألهء تعلق ثروت به اجتماع و يا فرد و همچنين مسألهء وجوب فداكارى فرد براى اجتماع و مسألهء حقوق نسلهاى بعدى ، تابع اصل حقوق طبيعى اجتماع است .
يد . آيا اسلام تكامل اجتماع را در كادرهاى ثابت اصولى مىپذيرد ؟ ما اين مطلب را در يادداشتهاى « اسلام و مقتضيات زمان » به اثبات رساندهايم .
يه . آيا اسلام قانون تضاد و ديالكتيك را در تاريخ مىپذيرد يا خير ؟
يادداشتهاى استاد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 407
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٠٧