معانى كلامنا ) * . يا : * ( حديث تدريه خير من الف حديث ترويه . . . ( 1 ) ) * اين درسها منحصر به اصول دين نيست منطق اسلام در اخلاق و تربيت نيز واقعاً درسهاى عميق و گرانبهايى است و فهميدن آنها بصيرت كامل مىخواهد مثل آنچه در باب ترك دنيا ، طول امل ، « * ( كن لدنياك كأنك تعيش ابداً ) * » و . . . آمده است .
پس مرحلهء اول بصيرت در دين ، درك و فهم درسهاى اسلامى است و اين متوقف است به اينكه ما بتوانيم ايمان پيدا كنيم اسلام واقعاً يك سلسله درسها داشته است ( 2 ) و حداكثرِ مفاهيم اسلامى آن چيزى كه راويان اوليه درك مىكردهاند نيست . * ( رب حامل فقه غير فقيه و رب حامل فقه الى من هو افقه منه . ) * اين حديث نيز مؤيد معنىاى است كه ما در مورد تفقه كرديم . ضمناً رجوع شود به ورقه هاى « علم مطبوع و علم مسموع » .
اين مرتبه از تفقه ملازم است با داشتن يك سلسله معارف در الهيات و اخلاقيات و اجتماعيات .
مرحلهء ديگر تفقه همان است كه فقها دارند ، يعنى مداليل ادلَّه را و مفاهيم الفاظ را با روشى دقيق فهم مىكنند كه ما آن را « فقه الاستنباط » ناميديم . اين مرتبه از تفقه ملازم است با آگاهى كامل از محاورات عرفيه و تعبيرات قانونى و يك سلسله قوانين عقلى در ملازمات و غيره .
مرحلهء سوم از تفقه در دين اين است كه ما اجمالًا به دست آوريم اسلام چه هدفهايى دربارهء انسان و اجتماع دارد و چه وسايلى براى رسيدن به اين هدفها انتخاب كرده است .
در اين مرحله اولًا بايد ميان هدفها و وسايل فرق بگذاريم ( رجوع شود به ورقه هاى « اجتهاد » و ورقه هاى « علم » و ورقه هاى
هامش
( 1 ) يا : اعقلوا الحديث عقل دراية لا عقل رواية .
( 2 ) و اين درسها را هميشه بايد مورد تعمق و تأمل قرار داد . بعضىها خيال مىكنند حداكثر اين است كه قرآن مطالبى ذكر كرده و اخبار هم بيان كردهاند ، عليهذا حداكثرِ مطلب را راويان و محدثان درك و فهم كردهاند .