را محترم مىشمرد ، به آنها شخصيت مىداد ، آنها را عملًا وادار مىكرد كه فكر كنند ( هركس كه طرف مشورت قرار گيرد احساس مسؤوليت مىكند و طبعاً فكر خود را در اطراف كار به جولان درمىآورد ) و حال آنكه براى هيچ كس به اندازهء رسول خدا زمينهء ساختن ابزار بلااراده از انسان ميسر نبود ؟ براى اينكه تربيت اسلامى نه براساس ساختن موجودات بىانتخاب ، بى فكر ، آلى و ابزارصفت ، وسيله هويّتى ، نوكرماهيتى بود بلكه براساس رشددادن شخصيتها بود .
ز . ضمن بحثمان سخن از رشد شخصيت آمد . بايد بگوييم كه يك مكتب تربيتى در جهان ، خصوصاً در آمريكا وسيلهء جان ديوئى و غيره به وجود آمده است كه اساس آن آزاد گذاشتن شخصيت است ، اما بيشتر توجه اينها از شخصيت به مسائل سكسى و جنسى است همچنان كه فرويد نيز چنين پيشنهادى دارد ( 1 ) . ولى اينها نيمى از شخصيت انسان را درنظر مىگيرند كه رشد آن مستلزم سايه خشك شدن نيم عالى شخصيت انسان است - رجوع شود به ورقه هاى « تزكيهء نفس » .
ح . آيهء كريمهء قرآن كه مىفرمايد : « * ( و يزكيّهم ) * » بنا بر آنچه در تفسير الميزان جلد 19 آمده است ( ذيل آيهء 3 سورهء جمعه ) مقصود نموّ دادن است و اين تأييد مىكند نظر گذشتهء ما را .
الميزان : التزكية تفعيل من الزكاة بمعنى النموّ الصالح الذى يلازم الخير و البركة .
تزكيه به معنى نموّ ، مستلزم تزكيه به معنى تصفيه هم هست ، زيرا هر نموّى مستلزم اين است كه عوائق و موانع و مزاحمها و علف هرزه ها قبلًا ازاله گردند .
و البته آيهء كريمهء : « * ( محمّد رسول الله و الذين معه اشداء على الكفار رحماء بينهم تريهم ركعاً سجداً يبتغون فضلًا من الله و رضواناً سيماهم فى وجوههم من اثرالسجود ذلك مثلهم فى التورية و مثلهم فى الانجيل كزرع
هامش
( 1 ) رجوع شود به كتاب رشد شخصيت ترجمهء محمد حجازى .