« من » در جملهء
« ما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ »
به منزلهء لاى نفى جنس در لا إله الا اللَّه است كه مبنى بر فتح بوده و افاده مىكند معنى استغراق نفى را و در مقام ردّ نصارى است كه قائل به تثليث ( خدايان سهگانه ) شدهاند .
فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ
؛ تهديدى براى ترساندن نصارى از عذاب است .
چون احتجاج خداوند با اهل كتاب به پايان رسيد آنها را به توحيد دعوت كرده و فرموده است :
قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ
؛ بگو ( يا محمّد ) اى اهل كتاب بياييد به سوى كلمهاى كه مساوى است ميان ما و شما و قرآن و تورات و انجيل در آن اختلاف نكردهاند . جملهء «
أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَ لا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ
» ، تفسير « كلمة » است يعنى بياييد - همگى موحّد باشيم - و نگوييم عزير و مسيح پسران خدايند ، ( زيرا هر يك از آن دو مانند ما انسان هستند ) و از پيشوايانمان در آنچه كه آنها حلال يا حرام كردهاند پيروى نكنيم . مانند آيهء :
اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ
؛ « پيشوايان و رهبانان خود را به جاى خدا ارباب خود قرار دادند » ( توبه / 31 ) .
و چون اين آيه نازل شد عدى بن حاتم گفت يا رسول اللَّه ما احبار ، را نمىپرستيم . حضرت فرمود آيا ايشان به دلخواه خود حلال و حرام درست نمىكردند و شما هر چه مىكردند نمىپذيرفتيد ؟ گفت بلى ، يا رسول اللَّه ، حضرت فرمود ، ارباب قرار دادن آنها معنايش همين است .
فَإِنْ تَوَلَّوْا
؛ اگر از توحيد و بندگى حق اعراض كردند ، فقولوا اشهدوا بانا مسلمون ؛ يعنى پس بگوييد حجّت بر شما تمام شد و شما [ اى اهل كتاب ] بايد اقرار كنيد كه ما مسلمانيم نه شما . و مىتوان گفت اين خطاب از باب تعريض بوده و معنايش اين است كه شما خود گواهى دهيد كه كافر هستيد ، زيرا پس از آشكار شدن حق از آن روگردان شديد .