شان نزول :
آيهء نخست ، در بارهء كسانى نازل شده است كه در مكه دچار شكنجه شدند ، مثل صهيب و عمار و بلال و خباب و . . . خداوند به آنان در مدينه قدرت بخشيد . نقل كردهاند كه : صهيب به اهل مكه گفت : من پير مردى هستم . اگر با شما باشم سودى به حال شما ندارم و اگر با پيامبر باشم ، ضررى براى شما ندارم . مال مرا بگيريد و مرا آزاد گذاريد . آنها مالش را دادند و او به مدينه آمد . ابو بكر گفت : معاملهء صهيب ، سودمند بود ! روايت شده است كه عمر بن الخطاب ، هر گاه بيكى از مهاجران ، چيزى مىداد ، مىگفت : بگير . اين اجر دنياى تست . آنچه خداوند در آخرت براى تو ذخيره كرده ، افضل است . سپس اين آيه را مىخواند .
مقصود :
وَ الَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً
:
آنان كه ترك وطن و خانه و زندگى و بستگان كردند و به منظور پيروى از دين و پيامبر ، در راه رضاى خدا ، راه ديار غربت را پيش گرفتند و پس از ظلمها و شكنجهها كه ديدند ، رهسپار مدينه گشتند ، ما براى آنها جايى نيكو - يعنى مدينه - آماده كردهايم .
اين معنى از ابن عباس است .
برخى گويند : يعنى فتح و پيروزى نصيب آنها مىكنيم . برخى گويند : منظور بلاد و ولاياتى است كه از راه فتح بدست آوردند .
وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ
: و اگر كفار بدانند ، پاداش آخرت ، بزرگتر است . برخى گويند : يعنى اگر اهل ايمان به تفصيل ، نعمتهاى آخرت را مى - شناختند ، بر شادى آنها افزوده مىشد و براى ديندارى ، حريصتر مىشدند .
الَّذِينَ صَبَرُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ
: اين آيه در وصف همين مهاجران است .
يعنى : آنها در راه طاعت خدا و در برابر آزار مشركين ، صبر كردند و كارها را به خداوند واگذاردند ، زيرا به لطف او اعتماد داشتند .