اعراب :
ما لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ : « ما » مبتدا و « لك » خبر آن و « الا تكون » به تقدير « فى الا تكون » است . « فى » حذف و محل مجرور ، منصوب شده است . برخى « ان » را زايد دانسته و فعل را در محل حال دانستهاند .
مقصود :
پس از آنكه خداوند در بارهء ميراندن و زنده كردن و نشئهء دوم ، سخن گفت ، اكنون در بارهء نشئهء اول ، سخن مىگويد : وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ : آدم را از خاك خشك آفريديم كه هر گاه به آن زده مىشد ، صدايش به گوش مىرسيد . اين قول از ابن عباس و حسن و قتاده و اكثر مفسران است . ضحاك گويد : آدم را از خاكى خشك كه مخلوط با رمل بود ، آفريد . مجاهد و كسايى گويند : از خاك بد بو . مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ : خاكى متغير ، كه مثل طلا و نقره ، بقالب ريختند و از آن صورت آدم را آفريدند . ابن عباس گويد : يعنى خاك مرطوب . سيبويه گويد : يعنى خاك مصور . بعقيدهء او اين تعبير از همان « سنت وجه » اقتباس شده است . وَ الْجَانَّ : حسن و قتاده گويند : منظور ابليس است . ابن عباس گويد : او پدر جن است ، چنان كه آدم پدر انسان است . برخى گويند : منظور ، جنيان است كه از نسل ابليس هستند . نصب اين كلمه ، بفعل مقدر است . خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ : شيطان را پيش از آدم ، از آتشى آفريديم كه بادى گرم و كشنده ، توليد مىكرد . برخى گويند : يعنى آتشى كه دود ندارد و صاعقهها از همان است . از ابن عباس نقل شده است كه : ابليس از يكى از تيرههاى فرشتگان