است . زيرا « اجمعون » حال نيست .
إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ
: تنها ابليس ، خوددارى كرد كه با فرشتگان ، سجده كند و سجده نكرد . در اينكه آيا ابليس ، از فرشتگان بودهاست يا نه ؟ و اختلافى كه علما در بارهء آن دارند و دلايلى كه هر كدام در بارهء عقيدهء خود ذكر كردهاند و عقيدهاى كه ما در بارهء مطالب آنها داشتهايم ، در سورهء بقره ، بحث كردهايم و به اعادهء آنها نيازى نيست . در اينجا « ان يكون » در محل نصب و مفعول است .
قالَ يا إِبْلِيسُ ما لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ
: زجاج گويد : يعنى چه چيز مانع تو شد كه سجده نكردى ؟ ! بنا بر اين محل « ان » منصوب و حرف جر اسقاط شده است .
پس مقصود ، اين است كه خداوند شيطان را مورد تحقير قرار دهد چنان كه به اهل آتش مىفرمايد :
« اخْسَؤُا فِيها وَ لا تُكَلِّمُونِ »
( مؤمنون 108 : در آتش بمانيد و با من تكلم نكنيد ) .
زجاج گويد : اين سخن را بعضى از فرستادگان خدا به شيطان گفتند ، زيرا صحيح نيست كه خداوند در زمان تكليف ، با كسى تكلم كند ، مگر با واسطه .
قالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ
: ابليس در پاسخ خداوند گفت : سزاوار نيست من براى بشرى سجده كنم كه از خاكى خشك و ديگرگون شده ، آفريدهاى ، زيرا بر او شرافت دارم . ( غافل از اينكه : شرافت ، بدين و اعمال است نه به اصل ) .
قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ
: خداوند به او فرمان داد كه : از بهشت ، خارج گردد ، زيرا او پست و مطرود و ملعون است . ابو مسلم گويد : يعنى از آسمان خارج شو .
برخى گويند : منظور اين است كه : شيطان از زمين خارج شود و در درياها زندگى كند و داخل شدن او در زمين ، مثل داخل شدن دزدان در جاهاى ممنوع است . جبائى گويد : رجيم به معناى سنگسار شده است . يعنى اگر به آسمان بازگردى ، بوسيلهء شهابهايى كه به شيطانها انداخته مىشوند ، سنگسار خواهى شد .
وَ إِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلى يَوْمِ الدِّينِ
: و تا روز قيامت ، بر تو لعنت است . مقصود