است كه آنها را جن مىگويند و آنها از ميان فرشتگان از آن آتش مخصوص آفريده شدهاند و جنيانى كه در قرآن از آنها ياد شده ، از شعلهء آتش خلق شدهاند . ابو مسلم گويد : سموم يعنى : آتش شعلهور . اين آيه ، اشاره است به اينكه : فضيلت انسان به اصلش نيست ، بلكه بدين و علم و عمل صالح است . اصل آدم ، از خاك است . خاك را خداوند ، گل كرد . آن گاه گل را رها كرد تا ديگرگون و سست شد . سپس مدتى آن را گذارد تا خشكيد . اين مراحل را در قرآن بيان كرده است : « خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ » ( غافر 67 ) « وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ » ( اعراف 12 ) « مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ » و « مِنْ صَلْصالٍ » ميان اين سخنان تناقضى نيست ، زيرا نظر بمراحل مختلف ، دارد . وَ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ : اى محمد ، بيادآور ، هنگامى كه خداوند به فرشتگان فرمود : إِنِّي خالِقٌ بَشَراً : به زودى بشرى خلق مىكنم . آدم را بشر ناميد ، زيرا بر خلاف حيوانات ، داراى مو و پشم نيست و بشرهء او ظاهر است . مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ : در بارهء معناى آن گفتگو كردهايم . فَإِذا سَوَّيْتُهُ : همين كه خلقتش تمام و كامل شد . برخى گويند : يعنى هنگامى كه : صورتش متعادل شد . وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي : نفخ ، دميدن در چيزى است . هنگامى كه خداوند ، روح را در بدن آدم وارد ساخت ، در حقيقت ، روح را در آن دميد . در اينجا روح آدم را اضافهء به خودش مىكند ، براى اينكه مقام آدم را بالا ببرد . فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ : وقتى كه خلقت آدم تمام شد و روحم را در آن نفخ كردم ، در برابرش سجده كنيد . كلبى گويد : يعنى در برابرش به سجده بيفتيد . فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ : سيبويه مىگويد : در اينجا دو تأكيد در كلام آمده است . مبرد گويد : از كلمهء « اجمعون » بر مىآيد كه آنها در سجود ، اجتماع كردهاند . يعنى همهء فرشتگان ، در يك حالت ، سجده كردند . زجاج گويد : قول سيبويه ، بهتر
ترجمه تفسير مجمع البيان (فارسى)ج ١٣ — صفحة 184
مساهمون: الشيخ الطبرسي
ص١٨٤