و واقدى گفته : هفت تن از فقراى انصار بودند كه چون گريستند دو تن آنها را عثمان بر مركب خويش سوار كرد و دو تن را عباس بن عبد المطلب و آن سه تن ديگر را يامين بن كعب نضرى مركب داد و بدين ترتيب آنان نيز بجنگ حاضر شدند ، وى گفته است : مجموع افرادى كه در جنگ تبوك همراه رسول خدا - صلى اللَّه عليه و آله - آمدند سى هزار نفر بودند كه ده هزار نفر آنها سواره بودند .
تفسير :
« لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ »
يعنى آنان كه زمين گير و ناتوان هستند . چنان كه ابن عباس گفته - و برخى گفتهاند يعنى آنان كه نيروى بيرون شدن را ندارند ( چه از نظر جسمى و چه از ساير جهات ) .
« وَ لا عَلَى الْمَرْضى »
يعنى دردمندان كه دردشان جلوگير آنها از بيرون شدن است .
« حَرَجٌ »
يعنى سختى و تكليفى در تخلف از جهاد و بيرون شدن با رسول خدا - صلى اللَّه عليه و آله - ( بر آنها نيست ) .
« إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ »
يعنى در صورتى كه كارشان را از غش و تقلب خالص گردانند .
« ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ »
يعنى آن كس كه كار نيكو كند راهى براى سر - كوفت دادن او در دنيا و عذابش در آخرت نخواهد بود ، و برخى گفتهاند : اين آيه هر احسان كنندهاى را شامل گردد چه آنكه هر كس به ديگرى احسان كند احسان او بنفس خود باشد ، و احسان به خود بدانست كه شخص رفتار نيكويى داشته باشد كه بدان شايستهء ستايش و ثواب گردد .
« وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ »
و خدا آمرزنده است بدان كه عذر عذر داران را پذيرفته و معذورشان داشته ، و بدانها مهربان است كه بيش از طاقت آنها چيزى برايشان واجب نكرده .
« وَ لا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ . . . »
و نيز باكى و تكليفى نيست و