الرسل و الملوك عارى از هر گونه اطلاعاتى درباره فعاليتهاى نمايندگان امام دوازدهم است كه مشعر بر پنهانى بودن فعاليتهاى آنان مىباشد . در عين حال وى فعاليتهاى مبارزاتى ديگر گروههاى شيعه مانند قرامطه و اسماعيليه را تا تشكيل حكومت آنان در سال 296 / 908 دنبال مىكند . وى همچنين كاربرد حديث نبوى را درباره قائم مهدى بوسيله اين گروهها در تلاش آنان براى دستيابى به قدرت در طول زمان غيبت صغرى پىگيرى مىكند .
مسعودى ( متوفى 346 / 957 ) در دوره غيبت كبرى مىزيست و اطلاعات مهمى را در رابطه با رفتار خشونتآميز عباسيان نسبت به امامان و پيروان آنها و تأثير اين سياست را بر وقوع غيبت بدست مىدهد . اين نكات را مىتوان از كتب او موسوم به مروج الذهب ، التنبيه و الاشراف ، و اثبات الوصايه ( منسوب به او ) دريافت .
ابن اثير در اثر خود الكامل فى التاريخ گزارش مفيدى مربوط به شكاف و اختلافات ميان وكلاى امام دوازدهم و نقش غلات را در ايجاد اختلافات ، بويژه شلمغانى بر مىشمارد . احتمال مىرود ابن اثير اطلاعات خود را از يك اثر اماميه تحت عنوان تاريخ الاماميه نوشتهء يحيى بن طى ( متوفى 630 / 1232 ) گرفته باشد .
با وجود اين ، متأسفانه اين اثر از بين رفته است .
در مطالعه حاضر بسيارى ديگر از آثار تاريخى و جغرافيايى و نيز كتب حديث به كار رفتهاند . قبل از استفاده از هر يك ، با همان روش انتقادى كه در اينجا به كار رفت آنان را مورد بررسى قرار مىدهيم .
يادداشتها
( 1 ) . بنيانگذار اين فرقه ابو الجارود زيد بن منذر ، صحابى امام پنجم ، محمد باقر ( ع ) بود پس از قيام زيد بن على ، ابو الجارود از تابعيت امام باقر ( ع ) خارج شد و ادعاى زيد را پيشنهاد كرده ، فرقه جديدى به نام زيديهء جاروديه را بنيان نهاد . برخى از نمايندگان اين فرقه با اماميه اتفاق نظر داشته و معتقدند كه تعداد امامان دوازده نفراند ولى ديگران مدعى هستند كه عدد آنها سيزده مىباشد و زيد هم در زمرهء امامان قرار دارد .
( 2 ) . احمد بن عباس نجاشى ، الرجال ، تهران ، ص 12 و 19 و محمد بن حسن طوسى ، الفهرست ، ص 14 ، مشهد ، 1972 و ابن داود حلى ، الرجال ، تهران ، ص 15 و 416 ، 1964 .