نتيجهگيرى
نتيجهگيرى اين اثر را مىتوان به صورت زير خلاصه كرد :
1 . موضوع ماهيت غيبت امام دوازدهم در تاريخ تشيع از قدمت بسيار برخوردار بوده و با مسأله امامت ارتباط نزديك دارد . شيعيان از آغاز معتقد بودند كه پيامبر ( ص ) جامعه خود را بدون رهبرى كه شريعت را تفسير كند و آن را در جامعه اجرا نمايد رها نمىسازد . لذا ، آن حضرت على ( ع ) را به جانشينى خود منصوب كرد و تصريح فرمود كه رهبرى جامعه پس از او به امام حسن ( ع ) و امام حسين ( ع ) و سپس به پسر ارشد امام بعدى از نسل حسين ( ع ) ، تا برسد به مهدى ( ع ) فرزند امام حسن عسكرى ( ع ) .
در عين حال ، ائمه ( س ) فرصت نيافتند بر كل جامعه پس از پيامبر ( ص ) جز چند سال از حكومت على ( ع ) حكم برانند . و چون قدرت سياسى را خلفاى اموى و عباسى غصب كردند ، ائمه ( س ) ناچار شدند تا آن را دوباره با روشهاى صحيح و ابزار مشروع كسب كنند ، گرچه منابع سياسى و اقتصادى دشمنان بويژه پس از شهادت امام حسن ( ع ) قويتر بود . هيچكدام از امامان ( ع ) پس از شهادت امام حسين ( ع ) خود را در هيچيك از فعاليتهاى سياسى درگير نكرد و در تحريكات مستقيم به قيام شركت ننمود . در حقيقت به نظر مىرسد آنان فعاليتهاى خود را در سه زمينه عمده محدود ساخته باشند :
الف - آنان نشر احاديث نبوى را در ميان مردم تشويق مىكردند تا ايشان را با حق اهل بيت پيامبر ( ص ) به رهبرى جامعه آشنا سازد و نشان دهد كه محروم -