( 1 )
ترجمهء كتابها
از جمله مظاهر گسترش فرهنگى و زندگى علمى در آن زمان ترجمهء كتابها از زبانهاى خارجى به زبان عربى بود كه شامل كتب طب ، رياضيات ، فلسفه و علوم سياسى مىشد . ابن نديم در كتاب الفهرست خود نام بسيارى از اين كتابها را ذكر كرده است . حنين بن اسحاق در رأس ديوان ترجمه قرار داشت . ابن نديم روايت كرده است كه مأمون با پادشاه روم نامههايى را رد و بدل كرد و به او رو آورد و از وى كمك خواست و به او نوشت و از او خواست اجازه دهد و از نفوذ خود استفاده كند در ارسال كليهء كتب قديمى كه در انبارها ذخيره كرده بودند . پادشاه روم بعد از امتناع ، پاسخ مثبت داد . مأمون به اين خاطر گروهى از اشخاص من جمله حجاج بن مطر و ابن بطريق و سلم سرپرست بيت الحكمه و غيره را به روم فرستاد . آنها هر چه كتاب پيدا كردند حمل نمودند و دستور دادند آنها را انتقال دهند و تمام آنها به دار الحكمه منتقل شد . « 1 » يقينا ترجمهء اين كتابها به عربى كمك شايانى به رشد فكرى عربى و اسلامى كرد ، همان گونه كه در اصلاح و دگرگونى علوم در كشورهاى اسلامى سهم بسزايى داشت و بسيارى از جويندگان علوم از طلّاب به تحقيق و تفحّص پرداختند .
( 2 )
نقشهها و رصدخانهها
از مظاهر پيشرفت علمى در آن زمان اين است كه مأمون دستور داد نقشهء
هامش
( 1 ) الفهرست ، ص 339 .