مىآورد ، به دو مىگفت كه خدا تو را فرمان داده كه اين آيه را پيش از فلان آيه ، در فلان سوره جاى دهى . از اينجاست كه قرآنپژوهان همه ، گردآورى و تدوين قران را « توفيقى » [ يعنى وابسته و موقوف به وحى ] مىدانند ، و بر اين باورند كه ترتيب و چينش آيهها و سورهها بدينگونه كه اينك در قرآنها مىبينيم ، به فرمان خدا بوده است . « 1 »
بارى ، روزها بر پيامبر ( ص ) مىگذشت و وقت به وقت ، و گاه به گاه پيام خداوند به دو فرستاده مىشد و كاتبان قرآن « 2 » آنها را آيه به آيه مىنوشتند . و از اينجا بود كه چون نزول قرآن پايان يافت و پيامبر ( ص ) به سفر جاودانى خويش نزد خدا رفت ، هم همهء قرآن نوشته شده بود ، - هر چند اين نوشتهها برگبرگ و پراكنده بود و به صورت كتابى ميان دو جلد درنيامده بود و قاريان نيز هنگام خواندن ، ترتيب سورهها را رعايت نمىكردند « 3 » - و هم همهء آن در حافظهء پارهاى از ياران پيامبر ( ص ) نقش بسته بود . آنان كه گزيدگان امت پيامبر ( ص ) بودند و در خواندن و آموزش قرآن بر يكديگر پيشى مىگرفتند ، و براى حفظ و آموزش و پاسدارى آن همهء توش و توان خويش را به كار مىگرفتند ، آن را در خانه بر فرزندان و همسران خويش مىآموختند ، تا آنجا كه اگر كسى در تاريكى نيمه شبان به خانهء يكى از آنان ( انصار ) مىگذشت ، جز آواى خواندن قرآن چيزى نمىشنيد ؛ حتى پيامبر ( ص ) نيز گاه كه شبها از كنار خانهء آنان مىگذشت ، مىايستاد و به قرآنخوانى آنان گوش مىسپرد . در صحيح مسلم و بخارى آمده است كه پيامبر ( ص ) فرمود : « من آواز قرآن خوانى شبانهء دوستان اشعرى ( رفقة الاشعريّين ) را مىشناسم ، حتى خانههاى آنان را - هر چند در روز نديدهام - شباهنگام از راه آواز قرآنخوانىشان مىشناسم . »
هامش
( 1 ) . همان ، 27 ، 47 - 49 ؛ سيوطى ، الاتقان فى علوم القرآن ، 1 / 48 ، 63 ؛ زركشى ، البرهان فى علوم القرآن ، 234 ، 237 ، 241 ؛ ابن ابى داوود ، المصاحف ، 31 ؛ مقدمتان فى علوم القرآن ، 26 ، 32 ، 40 - 41 ، 58 ؛ قرطبى ، تفسير ، 1 / 60 ؛ صابونى ، التبيان فى علوم القرآن ، 59 .
( 2 ) . معروفترين نويسندگان وحى - كه گاه شمار آنها را به بيست و نه رساندهاند - اينهايند : خلفاى چهارگانه ، ابىّ بن كعب ، زيد بن ثابت ، مغيرة بن شعبه ، زبير بن عوام ، شرحبيل و عبد الله بن رواحه ( ابن حجر عسقلانى ، فتح البارى ، 9 / 18 ) اينها آنچه را مىنوشتند ، نزد پيامبر و در خانهء او بر جاى مىنهادند ، سپس نسخههاى ديگرى براى خود نيز مىنوشتند و نزد خود نگه مىداشتند ( زركشى ، البرهان . . . ، 1 / 238 ؛ سيوطى ، الاتقان . . . ، 1 / 58 ؛ محمد عبد الله دراز ، مدخل الى القرآن الكريم ، 34 - 35 ؛ محمد سعيد رمضان ، من روائع القرآن ، 49 - 51 ) .
( 3 ) . سيوطى ، الاتقان ، 1 / 59 ؛ زركشى ، البرهان ، 235 ؛ مقدمتان فى علوم القرآن ، 32 ؛ مقدمهء كتاب ، المصاحف ، از آرتور جفرى ، 5 ؛ محمد حسين هيكل ، حياة محمد ، 49 - 50 .