معاذ بن جبل [ . . إلى آخر الحديث ] ( 1 ) ، ومعاذ بن جبل أنصاريٌ لا نسب له في قريش ، فيحتمل أن يقال : لعل الإجماع انعقد بعد عمر على اشتراط أن يكون الخليفة قرشياً ، أو تغيّر اجتهاد عمر في ذلك ، والله أعلم ( 2 ) .
از اين عبارت ظاهر است كه عسقلانى براي اين تمنّى دو توجيه ذكر كرده :
يكى : آنكه شايد اجماع ‹ 1588 › بر اشتراط قرشيت بعد عمر منعقد شده باشد .
دوم : آنكه اجتهاد عمر در اين باب متغير شده باشد .
وركاكت وبطلان هر دو ظاهر است چه :
أولا : مراد از انعقاد اجماع بر اشتراط قرشيت بعد عمر اگر اين است كه قبل از وفات عمر اشتراط قرشيت مختلف فيه بوده به اين معنا كه كسى غير عمر قرشيت را شرط نمىدانست پس كذب محض است ، وبالفرض اگر كسى غير عمر هم به عدم اشتراط قرشيت قائل شده باشد ، أو هم مثل عمر به مخالفت أحاديث وروايات عديده مطعون وملوم خواهد شد .
واگر غرض آن است كه مجرد اين خلاف عمر دافع وقادح اجماع است ، پس تحقق اجماع بعد عمر خواهد بود نه قبل از اين ، پس مخدوش است به
هامش
1 . الزيادة من المصدر .
2 . [ الف ] باب - بالتنوين - بعد باب ( أَطِيعُوا الله ) من كتاب الأحكام . [ فتح الباري 13 / 106 ] .