هامش
مصحح گويد كه ما آن نواقص را يافتيم و ترجمه نموديم و اول آن چنين است ابو عبد اللّه محمد بن نعمان مفيد ره فرموده كه قول اماميه در موضوع بداء از راه سمع است نه از راه عقل ، و اخبار راجع ببداء از ائمه هدى عليهم السّلام بسيار وارد شده ؛ و اصل در بداء ظهور است چنان كه خداوند تعالى در قرآن مجيد فرمود :وَ بَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ( سورهء زمر آيه 47 ) يعنى و ظاهر شود ايشان را از جانب خدا آنچه را كه گمان آن را نميكردند كه قصد كرده است خداوند به اين : كه از افعال خداوند تعالى بر ايشان ظاهر شود آن چيزى كه در گمان و تقدير آنان نبود و نيز فرمود :وَ بَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا وَ حاقَ بِهِمْ( سورهء زمر آيه 48 ) يعنى جزاى كار و كسب آنها ظاهر شد بر ايشان و آشكار شد بر ايشان اين معنى و عرب ميگويد قد بدا لفلان عمل حسن : و بدا له كلام فصيح همچنان كه گويند بدا من فلان كذا يعنى از فلان چنين ظاهر شد پس لام را در جاى من استعمال مىكنند و لام قائم مقام من است ، پس معنى بدا للّه في كذا در قول اماميه آن است كه ظاهر شد براى خدا در آن امر ، و معنى ظهر فيه يعنى ظهر منه و مراد از بدا آن نيست كه تعقب رأى بر او حاصل شده است يا آنكه امرى بر او خفى بود و بعدا آن خفا برداشته شده و ظاهر گرديده ؛ و جميع افعال خداوند متعال در بندگان و مخلوقاتش ظاهر است بعد از آنكه نبوده است ، پس آن افعال معلوم است در چيزى كه هميشه است ، و جز اين نيست كه وصف مىشود ببداء آن افعالى كه ظهور آنها در احتساب نباشد و ظن غالب وقوع آن را تاييد ننمايد ؛ و اما آنچه دانسته شده بودن او و ظن غالب پيدا مىشود برآمدن و حصول آن ، لفظ بداء در آن استعمال نميشود و قول حضرت ابى عبد اللّه عليه السّلام كه فرمود : در هيچ چيزى براى خداوند بدا حاصل نشد مانند آنكه بدا حاصل شد براى او در باره فرزند من اسماعيل پس جز اين نيست كه اراده كرده است به آن چيزى را كه ظاهر شد از خداى تعالى در بارهء اسماعيل از دفع كردن كشتن از او و بتحقيق كه آن حضرت بيم كشته شدن او را داشته و گمان كشته شدن را در او ميبرده ، پس خداوند لطف كرد از براى او در دفع نمودن كشتن از او ، و خبرى بدين منوال از امام صادق عليه السّلام رسيده چنان كه روايت شده از آن جناب عليه السّلام كه فرمود دو مرتبه بر اسماعيل تقدير شده بود كه كشته شود و من از خداوند خواستم و سؤال كردم كه كشتن را از او دفع كند پس خداوند كشتن را از اسماعيل دفع نمود .
و گاهى چيزى مكتوب است به شرط ، در چنين چيزى حال تغيير پيدا مىكند چنان كه خداوند متعال فرموده است :ثُمَّ قَضى أَجَلًا وَ أَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ( سوره انعام آيه 2 )