ابتداى عمل أو در ربيعالأول « 1 » بود از سنهء تسع وعشرين وفراغش در مستهل محرم سنهء ثلاثين . پس مدّت كار ده ماه بوده باشد ودر كتاب صحيح وسنن أبو داود از ابن عمر مروى شده است كه بعد از بناى عمر ، عثمان آن را تغيير داد وبسيار چيز در آن زيادة ساخت وديوار مسجد را به سنگ منقوش وگج بنا نمود وستونهاى آن را سنگ منقوش گردانيد وبه ساج مُسقف ساخت . ودر صحيح مسلم است كه عثمان بن عفان اراده كرد كه مسجد نبوي را بنا كند ومردم آن را مكروه داشتند . مرضى ومحبوب [ 69 - آ ] ايشان آن بود كه بر همان هيئتى كه بود بگذارند پس عثمان گفت كه از رسول - صلىاللَّه عليه وآله وسلم - شنيدم كه مىگفت هر كه براي خداى مسجدى بنا كند خداى تعالى براي أو خانهاى بنا كند مثل آن در جنّت وگفتهاند كه مردم ، بنا را به سنگِ « 2 » منقوش مكروه مىداشتند ومىخواستند كه به همان جذوع نخل وخشت بگذارد ؛ چنان كه عمر كرده بود نه أصل زيادتى وتوسعه را ودر تجديد زيادتى عثمان اين مُستفاد مىشود .
از روايت كثيره آن است كه ديوار قبله را تقديم نمود به حدى كه امروز ديوار قبلي مسجد است واز جانب مغرب يك ستون زيادة نمود وآن ستون هشتم است از منبر شريف ودر مواجهء داخل بابالسّلام استوانهاى است كه پايان آن را مربع ساختهاند ظاهراً كه همان ستون نهايت زيادتى عثمان باشد وابتداى زيادتى وليد .
اما زيادتى جانب شام ، در روايتي پنجاه گز واز روايت ديگر لازم مىآيد كه ده گز بوده باشد . چه مروى شده است كه طول مسجد شريف را صد وشصت گز ساخت معلوم است كه نظر به آنكه در زمان رسول - صلىاللَّه عليه وآله وسلم - علىالصحيح صد گز بود وچهل گز در زمان عمر در مجموع طول زايد شد .
صاحب تاريخ مىگويد : توفيق بين الرّواتين آن است كه مجموع زيادتى زمان عمر وعثمان صد وشصت گز است واز جانب مشرق چيزى زيادة نساخت واز حجرههاى شريفه
چيزى را ادخال نكرد واز روايتي معلوم مىشود كه خانهء حفصة را - رضىاللَّه عنهما - داخل
هامش
( 1 ) - ل : ربيعالرسول .
( 2 ) - ل : سندله .